β' τέταρτο 18ου αι. μ.Χ. -
Ιερά Mονή Σίμωνος Πέτρας, Άγιον Όρος
Χριστιανοῖς λεγάτον ἐκ Γρηγορίου.
Εἰκάδι Γρηγόριος Θεορρήμων ἔκθανε πέμπτῃ.
Мозаика XI век.
Софийского собора в Киеве.
Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως.
Ψηφιδωτό (Μωσαϊκό) τού 11ου αιώνα μ.Χ.
στόν ΙΕρό Ναό Αγίας Σοφίας. Κίεβο. Ουκρανίας
Фреска 1546 год.церкви свт. Николая.
Монастырь Ставроникита. Афон.
Феофан Критский и Симеон.
Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως.
Τοιχογραφία (Fresco) τού έτους 1546 μ.Χ.
από τον Θεοφάνη τον Κρήτα και τον Συμεών
στο Παρεκκλήσιο τού Αγίου Νικολάου
τής Ιεράς Μονής Σταυρονικήτα. Αγίου Όρους
έργο τών αγιογράφων Θεοφάνη τού Κρητός και τού Συμεών
Г
ригорий Богослов, свт.; Греция; XVI в.; мастер: Феофан Критский; местонахождение: Греция. Афон, монастырь Ставроник
Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως.
Τοιχογραφία (Fresco) τού έτους 1546 μ.Χ.
στην Ιερά Μονή Σταυρονικήτα. Αγίου Όρους
έργο τού αγιογράφου Θεοφάνη τού Κρητός
СвтФреска Около 1316-1321 годы.
монастыря Хора. Константинополь.
Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως.
Τοιχογραφία (Fresco) μεταξύ τών ετών 1316 - 1321 μ.Χ.
στην Ιερά Μονή τής Χώρας στην Κωνσταντινούπολη.
Фреска. 1209 г.
Cербия (Студеница).
Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως.
Τοιχογραφία (Fresco) τού έτους 1209 μ.Χ.
στήν Ιερά Μονή Στουντένιτσα. Σερβία
Фреска 1314 год.
церкви Святых Иоакима и Анны (Королевской церкви) в монастыре Студеница, Сербия.
Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως.
Τοιχογραφία (Fresco) τού έτους 1314 μ.Χ.
στόν Ιερό Ναό Ιωακείμ καί Άννης (Βασιλική Εκκλησία)
τής Ιεράς Μονής Στουντένιτσα. Σερβία
Фреска 1368 - 1369 годы.
церкви Преображения Господня в монастыре Зрзе
Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως.
Τοιχογραφία (Fresco) μεταξύ τών ετών 1368 - 1369 μ.Χ.
στόν Ιερό Ναό Μετμορφώσεως τού Σωτήρος
στην Ιερά Μονή Ζρζε. Σκόπια
Фреска 1497 год.
монастыря Успения Пресвятой Богородицы в ущелье Матка
Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως.
Τοιχογραφία (Fresco) τού έτους 1497 μ.Χ.
στην Ιερά Μονή Κοιμήσεως τής Θεοτόκου.
στό φαράγγι τού Οὐτρο. Σκόπια
Dormition Cathedral, Vladimir.
Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως.
Τοιχογραφία τού έτους 1408 μ.Χ.,
στΒλαντιμίρ . Ρωσία
έργο τού αγιογράφου Αντρέι Ρουμπλιώφ
Византийская икона в монастыре Святой Екатерины на Синае.
Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως.
Βυζαντινή Εικόνα
στήν Ιερά Μονή Αγίας Αικατερίνης. Σινά. Αίγυπτος
Μετά, όμως, από θερμές παρακλήσεις των δικών του, επιστρέφει στην πατρίδα του και μπαίνει στην ενεργό δράση της Εκκλησίας. Στα 43 του χρόνια ο Θεός τον ανύψωσε στο επισκοπικό αξίωμα. Έδρα του ορίστηκε η περιοχή των Σασίμων την οποία ποτέ δεν ποίμανε λόγω των Αρειανών κατοίκων της.
Όμως, ο θάνατος έρχεται να πληγώσει τη ψυχή του, με αλλεπάλληλους θανάτους συγγενικών προσώπων. Πρώτα του αδερφού του Καισαρείου, έπειτα της αδερφής του Γοργονίας, μετά του πατέρα του και, τέλος, της μητέρας του Νόννας. Μετά απ’ αυτές τις θλίψεις, η θεία Πρόνοια τον φέρνει στην Κωνσταντινούπολη (378 μ.Χ.), όπου υπερασπίζεται με καταπληκτικό τρόπο την Ορθοδοξία και χτυπά καίρια τους Αρειανούς, που είχαν πλημμυρίσει την Κωνσταντινούπολη.
Η κατάσταση ήταν πολύ δύσκολη. Όλοι οι ναοί της Βασιλεύουσας ήταν στα χέρια των αιρετικών. Όμως ο Άγιος δεν απελπίζεται. Μετατρέπει ένα δωμάτιο στο σπίτι που τον φιλοξενούσαν σε ναό και του δίνει συμβολικό όνομα. Ονομάζει το ναό Αγία Αναστασία δείγμα ότι πίστευε στην ανάσταση της Ορθόδοξης Πίστης.
Οι αγώνες είναι επικίνδυνοι. Οι αιρετικοί ανεβασμένοι πάνω στις σκεπές των σπιτιών του πετούν πέτρες και έτσι ο Άγιος Γρηγόριος δοκιμάζεται πολύ. Στο ναό της Αγίας Αναστασίας εκφωνεί τους περίφημους πέντε θεολογικούς λόγους που του έδωσαν δίκαια τον τίτλο του Θεολόγου.
Μετά το σκληρό αυτό αγώνα, ο Μέγας Θεοδόσιος τον αναδεικνύει Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως (381 μ.Χ.). Η Β’ Οικουμενική Σύνοδος τον αναγνώρισε ως Πρόεδρό της. Όμως μια μερίδα επισκόπων τον αντιπολιτεύεται για ευτελή λόγο. Τότε ο Γρηγόριος, αηδιασμένος, δηλώνει τη παραίτησή του, αναχωρεί στη γενέτειρά του Αριανζό και τελειώνει με ειρήνη τη ζωή του, το 390 μ.Χ.
Константинополь. 985
г. Ватиканская библиотека. Рим.
Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος.
Μικρογραφία (Μινιατούρα) στό Μηνολόγιο τοῦ Βασίλειος Β '. 985 μ.Χ. Κωνσταντινούπολη.
Τώρα εὑρίσκεται στήν Βιβλιοθήκη τοῦ Βατικανοῦ. Ρώμη
Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως. Μικρογραφία (Μινιατούρα) Βυζαντινή τού 11ου αιώνα μ.Χ. από το Αυτοκρατορικό Μηνολόγιο (πού είναι μια βυζαντινή συλλογή βιογραφιών αγίων. Τα κείμενα είχαν κάθε ένα και από μια προσευχή για να έχει ο θεός καλά τον αυτοκράτορα. Πρόκειται προφανώς για τον αυτοκράτορα Μιχαήλ Δ' (1034-1041). Το μηνολόγιο αρχικά περιείχε δύο επί 365 αγιογραφίες, δηλαδή δύο αγιογραφίες για κάθε μέρα του έτους. Σήμερα σώζονται μόνο 200 κείμενα). Τώρα ευρίσκεται στο Μουσείο Τέχνης Walters στην Βαλτιμόρη τών Ηνωμένων Πολιτειῶν Αμερικής
Менологий 22-25 января; Византия. Греция; XIV в.; памятник: Византийский менологий (Byzantine illumination Menologion); 10 x 13 см.; местонахождение: Англия. Оксфорд. Бодлеанская Библиотека (Bodleian Library)
Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος.
Βυζαντινό Μηνολόγιο τού Ιανουάριου (22 - 25) τού 14ου αιώνα μ.Χ. και ευρίσκεται Αγγλία. Βιβλιοθήκη Bodleian στην Οξφόρδη. Αγγλία
Η βιβλιοθήκη Μπόντλιαν είναι η βασική βιβλιοθήκη για έρευνα στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, μια από τις παλαιότερες στην Ευρώπη και δεύτερη σε μέγεθος στο Ηνωμένο Βασίλειο
Άγιος Γρηγόριος. Μικρογραφία (Μινιατούρα) βυζαντινή μεταξύ τών ετών 1136 - 1155 μ.Χ. ἀπό τίς Ομιλίες Αγίου Γρηγορίου του Ναζιανζηνού. στην Ιερά Μονή τής Αγίας Αικατερίνης στο Σινά. Αίγυπτος
Ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος άφησε μεγάλο συγγραφικό έργο. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα φιλοσοφημένα 408 ποιήματά του 18.000 περίπου στίχων. Είναι από τα μεγαλύτερα πνεύματα του Χριστιανισμού και από τους λαμπρότερους αθλητές της ορθόδοξης πίστης.
Μέρος Κάρας στη Μονή Μεταμορφώσεως – Μεγ. Μετεώρου.
Μέρος των Λειψάνων στον Πατριαρχικό Ναό αγ. Γεωργίου Φαναρίου ΚΠόλεως και στη ΡΚ Βασιλική του αγ. Πέτρου Ρώμης,
Απότμημα Κάρας στη Μονή Σλάτινας Ρουμανίας.
Η δεξιά στη Μονή Γρηγορίου Αγίου Όρους.
Ο αριστερός πύχης στη Μονή Κουτλουμουσίου Αγίου Όρους.
Μέρος του αριστερού ποδός στη Μονή αγ. Παύλου Αγίου Όρους.
Τρία τμήματα στη Μονή Παντοκράτορος Αγίου Όρους.
Αποτμήματα στις Μονές Χιλανδαρίου, Διονυσίου, Ξενοφώντος, Σταυρονικήτα, Γρηγορίου και Παντελεήμονος Αγίου Όρους, Λειμώνος Λέσβου, στη Λαύρα αγ. Αλεξάνδρου Νέβσκι Αγίας Πετρουπόλεως και στο Ναό του αγ. Γεωργίου των Ελλήνων.
Ιερά Μονή Βατοπεδίου Αγίου Όρους.
Ιερά Πατριαρχική και Σταυροπηγιακή Μονή Αγίου Διονυσίου του εν Ολύμπω στο Λιτόχωρο Πιερίας
φυλάσσεται στον ομώνυμο Ναό του στην Νέα Καρβάλη.
"Εις Κοπάνους" στα Ιωάννινα.
Η λειψανοθήκη με το δεξί χέρι του Αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου αποθησαυρίζεται στον Ιερό Ναό του Αγίου Νικολάου "εις Κοπάνους" στα Γιάννενα. Η φωτογραφία που παρουσιάζεται εδώ αλιεύτηκε από το πολύ καλό ιστολόγιο ΑΓΙΟΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ «ΕΙΣ ΚΟΠΑΝΟΥΣ» (εδώ).
Racla cu părticele din moaștele Sfinților Trei Ierarhi
Ιαρά Μονή του Αγίου Παύλου Άγιον Όρος.
Λειψανοθήκη με τα λείψανα των Αγίων Τριών Ιεραρχών
Στην Ιερά Μονή Σλάτινα στην πόλη Suceava της Ρουμανίας είναι μέρος τής Κάρας - ιερά λείψανα τού Αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου
(328 - 389 μ.Χ.)
Ἀπολυτίκιον
Ἦχος α’.
Ὁ ποιμενικός αὐλός τῆς θεολογίας σου, τάς τῶν ῥητόρων ἐνίκησε σάλπιγγας· ὡς γάρ τά βάθη τοῦ Πνεύματος ἐκζητήσαντι, καί τά κάλλη τοῦ φθέγματος προσετέθη σοι. Ἀλλά πρέσβευε Χριστῷ τῷ Θεῷ, Πάτερ Γρηγόριε, σωθῆναι τάς ψυχάς ἡμῶν.
Μετὰ τὴν α' Στιχολογίαν, Κάθισμα
Ἦχος γ'
Θείας Πίστεως
Θείαν ἔλλαμψιν κεκληρωμένος, βίον ἄϋλον ἐξησκημένος, ὁμωνύμῳ ἱερατείᾳ διέπρεψας· ὑπερφυῶς γὰρ τρανώσας τὰ δόγματα, ὀρθοδοξίᾳ τὴν πίστιν ἐστήριξας, Πάτερ Ὅσιε, Χριστὸν τὸν Θεὸν ἱκέτευε, δωρήσασθαι ἡμῖν τὸ μέγα ἔλεος.
Μετὰ τὴν β' Στιχολογίαν, Κάθισμα
Ἦχος πλ. α'
Τὸν συνάναρχον Λόγον
Γρηγορήσας τῷ λόγῳ τῆς ἀληθείας Χριστοῦ, τῆς Τριάδος τὸ κράτος ἐθεολόγησας· τὴν Ἀρείου δυσσεβῆ καὶ παράνομον, κακοδοξίαν καθελών, ὡς εὐσεβείας ἀριστεύς, καὶ πρόμαχος Ἱεράρχα, ἐφώτισας τοὺς ἐν σκότει, τῆς ἀγνωσίας καθεύδοντας.
Κάθισμα
Ἦχος πλ. δ'
Τὴν Σοφίαν καὶ Λόγον
Ἐξανοίξας τὸ στόμα λόγῳ Θεοῦ, ἐξηρεύξω σοφίαν Κήρυξ φωτός, καὶ φρόνημα ἔνθεον, τῇ οἰκουμένῃ κατέσπειρας, τῶν Πατέρων ὄντως, κυρώσας τὰ δόγματα, κατὰ Παῦλον ὤφθης, τῆς Πίστεως πρόμαχος· ὅθεν καὶ Ἀγγέλων, συμπολίτης ὑπάρχεις, καὶ τούτων συνόμιλος, ἀνεδείχθης μακάριε, Θεολόγε Γρηγόριε, πρέσβευε Χριστῷ τῷ Θεῷ, τῶν πταισμάτων ἄφεσιν δωρήσασθαι, τοῖς ἑορτάζουσι πόθῳ, τὴν ἁγίαν μνήμην σου.
Μηναῖο - Ιανουάριος (τεμάχιο). Εἰκονίδιο στίς ἀρχές τοῦ 17ου αἰώνα μ.Χ. στήνἘκκλησία καί τό Αρχαιολογικό Μουσεῖο τῆς Θεολογικῆς Ἀκαδημίας τῆς Μόσχας .
Κοντάκιον
Ἦχος γ’. Ἡ Παρθένος σήμερον
Θεολόγῳ γλώττῃ σου, τάς συμπλοκάς τῶν ῥητόρων, διαλύσας ἔνδοξε, ὀρθοδοξίας χιτῶνα, ἄνωθεν, ἐξυφανθέντα τῇ Ἐκκλησίᾳ, ἐστόλισας, ὅν καί φοροῦσα, σύν ἡμῖν κράζει, τοῖς σοῖς τέκνοις· Χαίροις Πάτερ, θεολογίας ὁ νοῦς ὁ ἀκρότατος.
Ὁ Οἶκος
Ἐκ τῆς θεολογικῆς, καὶ ὑψηλῆς σοφίας σου ἔμπλησόν μου τὸν νοῦν, τὸν πτωχὸν καὶ ταλαίπωρον, ὅπως ἀνυμνήσω τὸν βίον σου Πάτερ· οὐ γὰρ ἰσχύσω λόγον προσάξαι σοι, εἰμὴ σὺ παράσχῃς μοι λόγον καὶ γνῶσιν, ἰσχὺν καὶ σύνεσιν· ὅπως ἐκ τῶν σῶν τὰ σὰ προσφέρω σοι, καὶ ἐκ τοῦ πλούτου τῶν ἀρετῶν σου, ἐκεῖθεν ἔχω ἀφορμάς, καὶ στεφανώσω τὴν σεπτὴν καὶ ἁγίαν κορυφήν σου, σὺν τοῖς πιστοῖς ἀνακράζων· Χαίροις Πάτερ, θεολογιας ὁ νοῦς ὁ ἀκρότατος.
Ἐξαποστειλάριον
Ἦχος β'
Τοῖς Μαθηταῖς
Μονάδα τρισυπόστατον, καὶ Τριάδα τελείαν, ἐν μιᾷ τῇ θεότητι, πάνσοφε Θεολόγε, ἐδίδαξας προσκυνεῖσθαι, φῶς εἰπὼν τὸν Πατέρα, καὶ τὸν Υἱὸν φῶς αὖθις τε, φῶς τὸ Ἅγιον Πνεῦμα· ἀλλὰ ἓν φῶς, ἀμερὲς ἀσύγχυτον· εἷς Θεὸς γάρ, τρανῶν τὸ ὁμοούσιον, ὦ Γρηγόριε μάκαρ.
Ἐξαποστειλάριον
Ἦχος β'
Τοῖς Μαθηταῖς
Ὑψηγορίᾳ χρώμενος, σῶν δογμάτων πανσόφως, τρανῶς ἐθεολόγησας, τὸ ἀπόρρητον βάθος, τῶν τοῦ Χριστοῦ μυστηρίων, ἄθλους τε τῶν Ἁγίων, καὶ βίους ἐρρητόρευσας, ὦ Γρηγόριε μάκαρ· καὶ νῦν Θεός, ἐν μεθέξει πέλων τῇ πρὸς τὸ θεῖον, σώζοις κἀμέ καὶ δέχοιο, σαῖς σκηναῖς Θεολόγε.
ΑΠΟ ΤΟ ΡΩΣΙΚΟ ΣΥΝΑΞΑΡΙ
Άγιος Φιλάρετος του Τσερνίγκοφ (Γκουμιλέβσκι)
Βίοι Αγίων, με πληροφορίες για τις εορτές του Κυρίου και της Θεοτόκου, και για τις θαυματουργές εικόνες που αποκαλύφθηκαν. Ιανουάριος
Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος
Ο ίδιος ο Γρηγόριος μας παρέχει πληροφορίες για τη ζωή του στα γραπτά του. Αυτός ο οικουμενικός δάσκαλος και άγιος - φίλος, ομότιμος και σύντροφος του Αγίου Βασιλείου του Μεγάλου - γεννήθηκε από ευγενείς, πλούσιους και ευσεβείς χριστιανούς γονείς: τον Γρηγόριο, πρώην επίσκοπο Ναζιανζού, και την Νόννα, στην Αριανζό, μια πόλη στην Καππαδοκία, γύρω στο έτος 328. Η ευσεβής Νόννα προσευχήθηκε στον Θεό για έναν γιο και υποσχέθηκε να τον αφιερώσει στην ειδική υπηρεσία του Κυρίου, ως νέο Σαμουήλ. Σε ένα όνειρο, της αποκαλύφθηκε η εικόνα και το όνομα του μελλοντικού γιου της, Γρηγορίου. Κατά τη γέννηση, ο ευλογημένος γιος της ήταν προικισμένος με εξαιρετική διάνοια και μια προδιάθεση για λογιότητα και μοναξιά, που γαλουχήθηκε από την επιρροή της ευσεβούς μητέρας του, η οποία, κατά την πρώιμη ανατροφή του, επανειλημμένα εντύπωσε στον νεαρό ότι ήταν καρπός των προσευχών και των όρκων της. Ο καλός γιος έβαλε στην καρδιά του τα λόγια της μητέρας του, η οποία, τελικά, αγκαλιάζοντάς τον και δίνοντάς του τα ιερά βιβλία, είπε: «Εγώ, όπως υποσχέθηκα, σε προσφέρω στον Θεό· εκπλήρωσε την επιθυμία μου. Γεννήθηκα σε μένα μέσω των προσευχών μου, και γι' αυτό προσεύχομαι τώρα, να είσαι τέλειος. Σου εμπιστεύομαι, γιε μου, αυτόν τον πολύτιμο θησαυρό, να τον έχεις στην κατοχή σου σε όλη σου τη ζωή· και στο μέλλον θα λάβεις ακόμη καλύτερες ευλογίες». Ο γιος εκπλήρωσε το θέλημα της μητέρας του. «Δεν με γοήτευαν», λέει, «τα όμορφα κύματα των μεταξωτών ενδυμάτων· δεν μου άρεσαν τα μεγάλα γεύματα, δεν μου άρεσε να χορταίνω την κοιλιά μου - αυτή την καταστροφική μητέρα της σαρκικής απόλαυσης· δεν μου άρεσε να ζω σε τεράστια και μεγαλοπρεπή δωμάτια· δεν χαλάρωνα την καρδιά μου με μουσικούς ήχους, κουνώντας απαλά τα αυτιά· δεν μεθούσα από νωθρότητα από τις πολυτελείς αναθυμιάσεις των αρωματικών αλοιφών. Ασήμι και χρυσό άφησα σε άλλους. Για μένα, ένα κομμάτι ψωμί είναι ευχάριστο· «Έχω το αλάτι ως γλυκό μου μπαχαρικό και το νερό ως νηφάλιο ποτό μου». Ο καλύτερός μου θησαυρός είναι ο Χριστός, που συνεχώς ανυψώνει το νου μου ψηλά. Δεν έχω ανάγκη από τιμή, που περνάει πιο γρήγορα από μια ανάσα που περνάει, ούτε από δόξα που γρήγορα χάνεται. Δεν με νοιάζει η δύναμη στις πόλεις ή ανάμεσα στους πολίτες, ούτε η ηδονή των ψεύτικων ονείρων που έρχονται και παρέρχονται το ένα μετά το άλλο. Αλλά ο Χριστός με έκανε άξιο της δόξας που ξεπερνά όλα τα άλλα. Πρώτα, με έδωσε ως δώρο σε μια μητέρα που προσευχόταν από τα βάθη της καρδιάς της, και ο ίδιος με δέχτηκε ως δώρο από τους γονείς μου. Και έπειτα, μέσα από οράματα της νύχτας, μου ενστάλαξε την αγάπη για μια αγνή ζωή.
Με τέτοια εγκάρδια κλίση, ο Άγιος Γρηγόριος, αφού έλαβε την χριστιανική καθοδήγηση των γονιών του στο σπίτι, σπούδασε στην Καισάρεια της Καππαδοκίας, έπειτα στην αρχαία ακμάζουσα πόλη της Παλαιστίνης , έπειτα στην Αλεξάνδρεια και τέλος στην Αθήνα . Ενώ έπλεε εκεί τον Νοέμβριο, τρομοκρατήθηκε από μια θαλασσοταραχή, φοβούμενος ότι θα πέθαινε χωρίς βάπτισμα. «Είκοσι μέρες και νύχτες», λέει ο Γρηγόριος, «ήμουν ξαπλωμένος στην πρύμνη του πλοίου, προσευχόμενος στον ελεήμονα Θεό για σωτηρία, και μέσα σε αυτόν τον κίνδυνο έδωσα όρκο να αφιερωθώ στον Θεό, και σύμφωνα με τον όρκο μου σώθηκα». Ο Γρηγόριος συνέχισε επιμελώς και για μεγάλο χρονικό διάστημα τις σπουδές του. Στην Αθήνα, γνώρισε σε βάθος τον Μέγα Βασίλειο και έγινε φίλος για μια ζωή . Γνώρισε προσωπικά τον Ιουλιανό, ο οποίος εξέταζε την Ελλάδα και τα σχολεία της, και όταν τον συνάντησε, του είπε: «Ποιο κακό τρέφει η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία».
Αφού ολοκλήρωσε τις σπουδές του γύρω στο 358, ο Γρηγόριος, διακεκριμένος για τις γνώσεις και τον καλό του χαρακτήρα, κατόπιν επίμονου αιτήματος των Αθηναίων, παρέμεινε μαζί τους για μικρό χρονικό διάστημα ως δάσκαλος ρητορικής, ελπίζοντας να ξανασυναντηθεί σύντομα με τον μοναδικό του φίλο, τον Βασίλειο. Οι σπουδές στις οποίες είχε αφιερώσει το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του του αποκάλυψαν τη ματαιότητα της ειδωλολατρίας, τον εδραίωσαν στη χριστιανική πίστη και τον έστρεψαν περαιτέρω προς την ευσεβή μοναξιά. «Έβαλα κάτω όλη τη γνώση», λέει ο Γρηγόριος, «την έριξα κάτω και την έβαλα στα πόδια του Χριστού, ώστε να υποταχθεί στον λόγο του μεγάλου Θεού, που επισκιάζει κάθε περίπλοκη και πολύπλευρη έκφραση του ανθρώπινου νου».
Ο Γρηγόριος έφυγε κρυφά από την Αθήνα, επέστρεψε στους γονείς του γύρω στην ηλικία των 30 ετών και, αφού έλαβε το άγιο βάπτισμα, αποφάσισε να αποσυρθεί στην σιωπηλή έρημο. Μόνο τα επίμονα αιτήματα των συμπολιτών του, που ήλπιζαν να τον έχουν ως μέντορα στην ευγλωττία, και ακόμη περισσότερο η αγάπη του για τους ηλικιωμένους γονείς του, για τους οποίους ήθελε να είναι παρηγορητής και βοηθός, τον απέσπασαν για ένα διάστημα από την εκπλήρωση της ευσεβούς του πρόθεσης. Ζώντας στο σπίτι των γονιών του, αφιερώθηκε ολοκληρωτικά στους κόπους και τις στερήσεις μιας ασκητικής ζωής. Το φαγητό του ήταν μαύρο ψωμί με αλάτι, το ποτό του ήταν νερό, το κρεβάτι του ήταν η γυμνή γη και τα ρούχα του ήταν τραχιά. Η συνεχής του απασχόληση ήταν η άσκηση του λόγου του Θεού. «Ομολογώ», έγραψε ο Γρηγόριος στον Βασίλειο στην έρημο, «δεν τήρησα τον λόγο μου, δεν τήρησα την υπόσχεσή μου να ενώσω τη ζωή μου με τη δική σου, στο σχολείο της νέας αγάπης της σοφίας, δεν τήρησα την υπόσχεση που έδωσα πίσω στην Αθήνα, όπου η φιλία, αν η έκφρασή μου είναι αρκετή, ένωσε τις ψυχές μας σε μία». Έτσι, απέτυχα να εκπληρώσω την υπόσχεσή μου, αλλά όχι με τη θέλησή μου. Το ένα καθήκον επιβάλλει τη σιωπή στο άλλο· ο νόμος της φιλίας πρέπει να υποκύψει στον νόμο της υιικής αγάπης.»
Ωστόσο, η ζωή με τους γονείς του, η οποία επέβαλε στον Γρηγόριο τα καθήκοντα του αφέντη και άρχοντα του σπιτιού, η διαχείριση των μελών του νοικοκυριού, τα οποία, λέει ο Άγιος Γρηγόριος, τρέφουν συνεχώς μίσος για τους πεισματάρηδες αφέντες, δεν έχουν κανένα σεβασμό για τους πράους, δεν είναι επιεικής προς τους ασεβείς και δεν υποτάσσονται στους καλούς, εκπνέοντας παράλογη οργή και στους δύο, και εκτός από αυτό, η μέριμνα για την περιουσία, η οποία ανάγκασε τον Γρηγόριο να πληρώνει φόρους, να υπομένει ισχυρές απειλές από τον τελώνη· να περνάει χρόνο ανάμεσα στην αναταραχή ενός μεγάλου πλήθους, μπροστά σε υψηλά καθίσματα από τα οποία αποφασίζονται οι ανθρώπινες διαμάχες, να ακούει τις δυνατές αντιρρήσεις ενός αντιπάλου ή να υπομένει θλίψεις σε μπερδεμένα δίχτυα, σχόλια, πλεονεκτήματα των ασεβών έναντι των καλών, την εκβίαση των φυλάκων της δικαιοσύνης, που μπορούν να εξαγοραστούν από τη μία ή την άλλη πλευρά· η αδυναμία αποφυγής της εκβίασης, των ψεμάτων και των περιπλοκών με τέτοιους ανθρώπους, χωρίς τη βοήθεια του Θεού: όλα αυτά έδειξαν στον Γρηγόριο σε πλήρες φως τις αντιξοότητες και τη ματαιοδοξία των γήινων και απέσπασαν για πάντα το υψηλό του πνεύμα από τη γη στον ουρανό.
Μετά από διάφορες κοινωνικές ενοχλήσεις, ο Άγιος Γρηγόριος ήρθε στην έρημο με τον Άγιο Βασίλειο και βυθίστηκε σε μια ωφέλιμη περισυλλογή των ουράνιων αντικειμένων. Στην έρημο, ο Βασίλειος και ο Γρηγόριος προσευχήθηκαν, μελέτησαν και εργάστηκαν μαζί. Ο χρόνος που πέρασε εκεί ήταν τόσο ευχάριστος για τον Γρηγόριο που ακόμα αργότερα θυμήθηκε την παραμονή του στην έρημο με τον Βασίλειο με μεγάλη ευχαρίστηση. «Από τότε», λέει, «πέθανα για τον κόσμο και ο κόσμος για μένα. Ω, μακάρι στις πρώτες μέρες της ζωής μου να είχα κρυφτεί στις αβύσσους της γης, ή σε σπηλιές, ή στα βουνά! Ελευθερωμένος από όλες τις μάταιες φροντίδες αυτού του κόσμου, θα είχα αφιερωθεί για πάντα μόνο στον Χριστό και, μακριά από τη βουή της ανθρωπότητας, με καθαρό μυαλό θα είχα ανέβει στον Θεό, μέχρι που τελικά ο θάνατος άνοιξε την πόρτα του ουρανού στην ελπίδα μου».
Αλλά οι δύο φίλοι μοναχοί, κληθέντες από τις ανάγκες της Εκκλησίας, η οποία ταλαιπωρούνταν από ψευδοδιδασκάλους, χώρισαν ξανά για το καλό της Εκκλησίας. Κληθέν από τον ηλικιωμένο πατέρα του και τους κατοίκους της Ναζιανζού, ο Γρηγόριος επέστρεψε στη Ναζιανζό. Ο πατέρας του έπεισε και ανάγκασε τον Γρηγόριο να δεχτεί το αξίωμα του ιερέα (περίπου 361), μια θέση που δέχτηκε με εξαιρετική απροθυμία, τόσο λόγω της σημασίας του αξιώματος, που απαιτεί μεγάλη αγιότητα και ικανότητα, όσο και λόγω των δύσκολων συνθηκών της εποχής, κατά τις οποίες οι ψευδοδιδάσκαλοι ταλαιπωρούσαν συνεχώς την Εκκλησία. Ως ιερέας, ο Άγιος Γρηγόριος ασχολήθηκε με την εκπαίδευση των κατηχουμένων και το κήρυγμα του λόγου. Κουρασμένος από την εκλογή του, ο Γρηγόριος σύντομα αποσύρθηκε στην έρημο της Βασιλείας. Αλλά κατακλυσμένος από αγάπη για τον ηλικιωμένο πατέρα του και τον πιστό λαό του, ταραγμένος από το παράδειγμα του προφήτη Ιωνά και φοβούμενος να γίνει αντίπαλος του Θεού, επέστρεψε στη γιορτή του Πάσχα στη Ναζιανζό γύρω στο 362. Την ημέρα αυτής της γιορτής, ο Άγιος Γρηγόριος μίλησε στην εκκλησία: «Επέστρεψα σε εσάς, πρώτον, από την αφοσίωσή μου σε εσάς και το συναίσθημα της αμοιβαίας αφοσίωσής σας σε μένα· δεύτερον, από τη δική μου ανησυχία, τη δική μου δουλειά - τα γκρίζα μαλλιά και την αδυναμία των γονιών μου, που θρηνούν περισσότερο για μένα παρά για τα χρόνια τους - αυτόν τον πατριάρχη Αβραάμ - την πολύτιμη και αγγελική μου κεφαλή, και τη Σάρα, που μας γεννά πνευματικά μέσω της διδασκαλίας της πίστης. Για αυτούς, το να είναι ένα στήριγμα στα γηρατειά, ένα στήριγμα στην αδυναμία - ήταν ο πρώτος όρκος που έδωσα, τον οποίο εκπλήρωσα όσο καλύτερα μπορούσα, έτσι ώστε αποφάσισα να εγκαταλείψω ακόμη και την ίδια την αγάπη της σοφίας - αυτό το απόκτημα και όνομα που είναι το πιο πολύτιμο για μένα. Αυτοί είναι οι λόγοι για τους οποίους ηττήθηκα και έγινα συμμορφωμένος».
Ερχόμενος από την έρημο για να βοηθήσει την Εκκλησία της Ναζιανζού, ο Γρηγόριος διαφύλαξε ακούραστα την ειρήνη της. Ένα από τα μεγαλύτερα επιτεύγματά του ήταν η συμφιλίωση του πατέρα του, του επισκόπου, με τους μοναχούς που είχαν χωριστεί από την κοινωνία μαζί του επειδή, με την απλότητά του, είχε υπογράψει μια διφορούμενη δήλωση πίστης. Μέσω του κηρύγματός του, διαποτισμένου με πνεύμα πραότητας και συνοδευόμενου από αδιάλειπτη προσευχή, ο Άγιος Γρηγόριος κατάφερε να συμφιλιώσει το ποίμνιο της Ναζιανζού με τον επίσκοπό της. Η χαρά του Γρηγορίου για την ενοποίηση της εκκλησίας ήταν απερίγραπτη και εξέφρασε δημόσια την ευγνωμοσύνη του στον Κύριο. Το 363, ο Ιουλιανός, ο διώκτης της Εκκλησίας, έπεσε. Μέσα στη γενική χαρά των Χριστιανών, ο Γρηγόριος το 363 περιέγραψε όλες τις ιδιότητες και τις πράξεις του Ιουλιανού με λίγα λόγια, τόσο για τον εαυτό του όσο και για τον Βασίλειο. Ο Γρηγόριος συμμετείχε ενεργά στην Εκκλησία της Καισάρειας και, μέσω της συμμετοχής του, κατάφερε να συμφιλιώσει τον Ευσέβιο, Επίσκοπο Καισάρειας, με τον Βασίλειο, και έτσι την προστάτευσε από τις επιθέσεις των Αρειανών.
Το 370, ο Άγιος Γρηγόριος θρήνησε στους επικήδειους λόγους του τον θάνατο του αδελφού του Καισαρίου, ο οποίος έλαμπε σαν το πρωινό αστέρι στην βασιλική αυλή και μοιραζόταν οικογενειακές ανησυχίες με τον Γρηγόριο, καθώς και τον θάνατο της αδελφής του Γοργόνας την ίδια χρονιά.
Το 371, ο Άγιος Γρηγόριος, αντίθετα με τις προσδοκίες του , εξελέγη επίσκοπος από τον Άγιο Βασίλειο τον Μέγα , με τη συγκατάθεση του γονέα του Γρηγορίου, στην νεοσύστατη από τον Άγιο Βασίλειο καθεδρική ναό των Σασίμων στην Καππαδοκία, με το άνοιγμα της οποίας ο Άγιος Βασίλειος ήθελε να προστατεύσει την Καππαδοκική Εκκλησία από τις διαιρέσεις. Αλλά ο Επίσκοπος Άνθιμος, στην περιοχή του οποίου βρισκόταν η καθεδρική ναός των Σασίμων σύμφωνα με τη νέα διαίρεση της Καππαδοκικής Εκκλησίας, δεν επέτρεψε στον Άγιο Γρηγόριο να πάει στα Σάσιμα. Ο Γρηγόριος έφυγε από τη Ναζιανζό και το 373 αποσύρθηκε σε ένα βουνό και εκεί διακόνησε τους ασθενείς και τους εποικοδομούσε με διδασκαλίες. Και να τι έγραψε ο Γρηγόριος, μεταξύ άλλων, για να δικαιολογήσει την μυστική του αποχώρηση από την επισκοπική ιεραρχία: «Ήμουν εξαιρετικά», λέει, «πληγωμένος από το ξαφνικό γεγονός, σαν άνθρωπος που χτυπιέται από ξαφνική βροντή. Δεν κατάφερα να συγκεντρώσω τις σκέψεις μου και γι' αυτό παραβίασα τη σεμνότητα στην οποία είχα εκπαιδευτεί σε όλη μου τη ζωή. Τότε με κατέκλυσε μια προσκόλληση στις ευλογίες της σιωπής και της μοναξιάς. Έχοντας αγαπήσει τη μοναξιά από την αρχή, όπως σπάνια κάνει κανείς που ασχολείται με την επιστήμη, και έχοντας δώσει όρκο σε μια σιωπηλή ζωή, δεν άντεξα τον περιορισμό, δεν επέτρεψα στον εαυτό μου να βυθιστεί σε αναταραχή και να απομακρυνθεί βίαια από μια τέτοια ζωή, σαν από ένα ιερό καταφύγιο. «Μου φαινόταν ότι το καλύτερο ήταν, ας πούμε, να κλείσω τις αισθήσεις, να απαρνηθώ τη σάρκα και τον κόσμο, να συγκεντρωθώ μέσα μου, να μην αγγίζω τίποτα ανθρώπινο εκτός αν είναι απολύτως απαραίτητο, συνομιλώντας με τον εαυτό μου και με τον Θεό, να ζω πάνω από το ορατό και να φέρω μέσα μου τις Θείες εικόνες, πάντα αγνές και αμιγείς με γήινες και απατηλές εντυπώσεις, να είμαι και να γίνομαι συνεχώς ένας πραγματικά αγνός καθρέφτης του Θεού και του Θείου, να αποκτήσω φως για φως, και το πιο λαμπερό για τους λιγότερο σαφείς, για να θερίσουμε με ελπίδα τις ευλογίες του μέλλοντος αιώνα, να ζήσουμε σε ένωση με τους Αγγέλους και, ενώ είμαστε ακόμα στη γη, να εγκαταλείψουμε τη γη και να υψωθούμε από το Πνεύμα στα ύψη. Αν κάποιος από εσάς αγκαλιάζεται από τέτοια αγάπη, θα καταλάβει τι λέω και θα δικαιολογήσει την κατάσταση του πνεύματός μου εκείνη τη στιγμή.
Κατόπιν αιτήματος του ηλικιωμένου γονέα του, ο Γρηγόριος επέστρεψε στη Ναζιανζό και έγινε βοηθός του πατέρα του στις υποθέσεις της επισκοπής Ναζιανζού και του Αγίου Βασιλείου του Μεγάλου. Ήταν προμηθευτής των φτωχών, διακονητής των αρρώστων, παρηγορητής των ξένων, παρηγορητής των αναξιοπαθούντων και συνήγορος των δυστυχισμένων. Μετά τον θάνατο του πατέρα του το 374, με την παρότρυνση των επισκόπων, ο Γρηγόριος παρέμεινε ως επιστάτης της Εκκλησίας της Ναζιανζού, αλλά μόνο για μικρό χρονικό διάστημα. Συνεχώς ταλαιπωρημένος από κακοπροαίρετους και αναζητώντας μοναξιά, ο Άγιος Γρηγόριος αποσύρθηκε από τη Ναζιανζό στη Σελεύκεια, στο μοναστήρι της Αγίας Θέκλας. Εδώ έλαβε είδηση για τον θάνατο του οικουμενικού φωστήρα, Αγίου Βασιλείου του Μεγάλου, στην κηδεία του οποίου ο Άγιος Γρηγόριος δεν μπόρεσε να παραστεί λόγω ασθένειας, αλλά τον οποίο αργότερα τίμησε με το επικήδειο κήρυγμα του.
Το 379, η Ορθόδοξη Εκκλησία, ενθαρρυμένη από τον θάνατο του Ουάλη, του προστάτη των Αρειανών, και προβληματισμένη από την νεοεμφανιζόμενη ψευδή διδασκαλία του Μακεδόνιου, κάλεσε τον Γρηγόριο να υπερασπιστεί την καταπιεσμένη Ορθοδοξία στην Κωνσταντινούπολη.
Από όλες τις Ανατολικές Εκκλησίες, η Κωνσταντινούπολη ήταν ιδιαίτερα υποδουλωμένη από ψευδοδιδασκάλους. Εκτός από τους Αρειανούς, πολλές άλλες αιρέσεις εμφανίστηκαν εκεί, και οι Ορθόδοξοι, που ήταν πολλοί, ζούσαν χωρίς πάστορα ή εκκλησία. Ο Ευάγριος, ένας Ορθόδοξος επίσκοπος, εκδιώχθηκε από την Κωνσταντινούπολη από τον Ουάλη. Οι Αρειανοί κατέλαβαν όλες τις εκκλησίες. Κανείς δεν ήταν πιο ικανός να αποκαταστήσει την Εκκλησία της Κωνσταντινούπολης από τον Άγιο Γρηγόριο. Ήταν ένας ευσεβής άνθρωπος, ξεπερνώντας όλους τους συγχρόνους του σε ευσέβεια. Οι αρετές, η διδασκαλία και η ευγλωττία του τού κέρδισαν μεγάλο σεβασμό. Επιπλέον, ήταν επίσκοπος χωρίς εκκλησία. Δεν είχε καμία ευθύνη ούτε για τα Σάσιμα, για τα οποία είχε χειροτονηθεί, ούτε για τη Ναζιανζό, για την οποία υπηρετούσε λόγω έλλειψης επισκόπου και από την οποία απουσίαζε για περίπου δέκα χρόνια. Οι Ορθόδοξοι λαϊκοί της Κωνσταντινούπολης και οι επίσκοποι τον κάλεσαν να αναλάβει τη φροντίδα της εγκαταλελειμμένης Εκκλησίας. Ενέδωσε στη γενική ιδέα, θεωρώντας ότι η καλύτερη αρετή του ήταν να αφιερώσει το υπόλοιπο της δύναμης και της ζωής του προς όφελος της Εκκλησίας.
Η εμφάνιση του Γρηγορίου δεν ήταν ελκυστική. Η σιλουέτα του ήταν παραμορφωμένη από την ηλικία, το κεφάλι του φαλακρό, το πρόσωπό του μαραμένο από τα δάκρυα και τις καταχρήσεις. Ήταν φτωχός, κακοντυμένος και η ομιλία του φαινόταν κάπως άξεστη στους κατοίκους της πρωτεύουσας. Καταγόταν από μια μακρινή χώρα και ο τόπος γέννησής του ήταν μόλις γνωστός. Στην αρχή, έγινε πολύ άσχημα δεκτός στην Κωνσταντινούπολη. Οι Αρειανοί δεν μπορούσαν να φανταστούν ότι είχε έρθει για να καταπολεμήσει την αίρεση τους, η οποία είχε θριαμβεύσει εδώ και καιρό στην πρωτεύουσα.
Ο Άγιος Γρηγόριος άνοιγε τις συναντήσεις του στο μικρό σπίτι των συγγενών του, οι οποίοι του έδειξαν φιλοξενία. «Ένας μεγάλος ναός προστέθηκε αργότερα σε αυτό το σπίτι, το οποίο μετατράπηκε σε εκκλησία από ομολογητές της ομοούσιας Τριάδας, Χριστιανούς του ίδιου φρονήματος με τον Άγιο Γρηγόριο και πιστούς όπως αυτός. Μεταξύ των εκκλησιών της πόλης, έγινε διάσημος, και τώρα», ανέφεραν οι ιστορικοί τον 5ο αιώνα, «είναι γνωστός όχι μόνο για την ομορφιά και το μεγαλείο των κτιρίων του, αλλά και για τα ευεργετικά αποτελέσματα των εκπληκτικών Θεοφανείων του. Γιατί εδώ εμφανίζεται η θεϊκή δύναμη, που συχνά παρέχει βοήθεια στους ασθενείς και σε όσους βρίσκονται σε δυστυχία. Πιστεύουν ότι αυτή είναι η βοήθεια της Μητέρας του Θεού. Και ονομάζουν αυτήν την εκκλησία Αναστασία, επειδή η διδασκαλία της Συνόδου της Νίκαιας, λόγω της ανόδου των αιρετικών, είχε ήδη πέσει στην Κωνσταντινούπολη και, ας πούμε, πέθανε, αλλά αναβίωσε από τη δράση του κηρύγματος του Γρηγορίου. Λέγεται επίσης, ως αδιαμφισβήτητη αλήθεια, ότι κατά τη διάρκεια μιας εκκλησιαστικής συνάντησης εδώ, μια έγκυος γυναίκα έπεσε από το πάνω υπερώο και πέθανε. Αλλά όταν όλοι προσευχήθηκαν μαζί γι' αυτήν, επέστρεψε στη ζωή και σώθηκε, μαζί με το παιδί της. Από τότε και στο εξής, αυτή η εκκλησία έλαβε το όνομά της από αυτό το θαύμα που έκανε εδώ ο Θεός."
Ο Άγιος Γρηγόριος σύντομα έγινε ένα θαύμα για όλους στην Κωνσταντινούπολη – με τη βαθιά γνώση των Γραφών, την ακριβή και έγκυρη κρίση του, την εύφορη και λαμπρή φαντασία του, την εξαιρετική ευχέρειά του στις εξηγήσεις και τον ακριβή και συνοπτικό λόγο του. Τα κηρύγματα που εκφωνούσε στην εκκλησία της Αγίας Αναστασίας προσέλκυαν πολυάριθμους ακροατές, όχι μόνο Ορθόδοξους αλλά και Χριστιανούς διαφόρων πεποιθήσεων, ακόμη και ειδωλολάτρες. Το κοινό όρμησε γύρω από τον άμβωνά του σαν φουρτουνιασμένη θάλασσα, εκφράζοντας δυνατά την επιδοκιμασία του με χειροκροτήματα και επιφωνήματα, και σημειώνοντας τα λόγια του.
Για την υψηλή θεολογική του διδασκαλία περί Αγίας Τριάδας, την οποία οι Χριστιανοί είχαν στερηθεί για τόσο καιρό, και σε αντίθεση με άλλους Γρηγορίους, ο Άγιος Γρηγόριος της Ναζιανζού ονομάζεται Θεολόγος , όπως και ο αρχαιότερος Θεολόγος, ο Άγιος Ιωάννης ο Ευαγγελιστής. Ο Άγιος Δημήτριος, Μητροπολίτης Ροστόφ, περιγράφοντας τη δύναμη του λόγου του Αγίου Γρηγορίου στον αγώνα κατά των Αρειανών και άλλων ψευδοδιδασκάλων, λέει: «Έλαμψε σε μεγάλο πόλεμο κατά των αιρετικών, έγινε γνωστός σε όλους, και η σοφία του γιορτάστηκε παντού, και ονομάστηκε Θεολόγος από όλη την Αγία και Δίκαιη Εκκλησία , ως σημάδι του θριάμβου και της νίκης του επί πολυάριθμων αιρετικών: και από τότε όλοι άρχισαν να τον αποκαλούν Θεολόγο ».
Εποικοδομώντας τους Ορθόδοξους και ταπεινώνοντας όσους είχαν διαφορετικό φρόνημα με τη δύναμη των λόγων του, ο Άγιος Γρηγόριος τους εποικοδομούσε και τους νουθετούσε με την αγιότητα της ζωής του και την υπομονή του. Η ζωή του ήταν τόσο λιτή που δεν επιβάρυνε με κανέναν τρόπο τους οικοδεσπότες του. Η τροφή του αποτελούνταν από φυτά. Σπάνια έφευγε από το σπίτι του. Δεν τον έβλεπαν δημόσια ή στα πιο ευχάριστα μέρη της μεγάλης πόλης. Δεν έκανε επισκέψεις, αλλά περνούσε τον χρόνο του στο σπίτι, συλλογιζόμενος και συνομιλώντας με τον Θεό. Και αυτή η απλότητα, η αγνότητα της συμπεριφοράς και η αγάπη για τη σοφία έκαναν τον Γρηγόριο αγαπητό στον λαό. Ανησυχώντας για την αποκατάσταση της δικαιοσύνης και της τάξης μεταξύ των Ορθοδόξων, που είχαν κλονιστεί από ψευδοδιδασκάλους, ο άγιος τους αντιτάχθηκε σθεναρά και τους έκανε προσωπικούς του εχθρούς. Τον καταδίωξαν με χλευασμό και συκοφαντίες, έκαναν απόπειρες κατά της ζωής του, εισέβαλαν στη μικρή του εκκλησία οπλισμένοι με ξύλα και πέτρες, τον έσυραν στο δικαστήριο ως ταραχοποιό και του πετούσαν πέτρες. Ο Γρηγόριος απάντησε σε όλες τις προσβολές με σιωπή και υπομονή στο όνομα του Ιησού Χριστού. Ο άγιος θα μπορούσε να ελπίζει σε εξωτερική βοήθεια, αλλά με τη μεγάλη του υπομονή, δεν μπήκε σε διαμάχη με τους αιρετικούς για την απαλλοτρίωση των εκκλησιών και της εκκλησιαστικής περιουσίας τους, την οποία είχαν κατασχέσει βίαια εις βάρος των Ορθοδόξων.
Ο Μελέτιος Αντιόχειας και πολλοί άλλοι επίσκοποι παραχώρησαν στον Άγιο Γρηγόριο την ηγεσία της Εκκλησίας της Κωνσταντινούπολης, σύμφωνα με τις επιθυμίες του ευσεβούς αυτοκράτορα Θεοδοσίου. Ο Ορθόδοξος αυτοκράτορας, μαθαίνοντας ότι όλες οι εκκλησίες μέχρι τη Μακεδονία τιμούσαν τον Θεό Λόγο και το Άγιο Πνεύμα εξίσου με τον Πατέρα, ενώ οι περιοχές στα ανατολικά βρίσκονταν σε αναταραχή, με τον λαό να είναι διχασμένος σε διάφορες αιρέσεις, ειδικά στην Κωνσταντινούπολη, δήλωσε ότι μόνο οι Χριστιανοί που αναγνώριζαν την Αγία Τριάδα ως εξίσου σημαντική θα ονομάζονταν καθολικοί και ότι όσοι είχαν διαφορετικές απόψεις θα ονομάζονταν αιρετικοί. Ο Άγιος Γρηγόριος, ακούγοντας ότι κάποιοι γκρίνιαζαν εναντίον του ως ξένου, άρχισε να αρνείται να παραμείνει στην Κωνσταντινούπολη. Ο ευσεβής Θεοδόσιος, ανυπόμονος να αποκαταστήσει την ειρήνη, να εδραιώσει την ομοφωνία και να επεκτείνει την Ορθόδοξη Εκκλησία, δήλωσε στον ηγέτη του Αρειανικού κινήματος, Δημόφιλο, Επίσκοπο Κωνσταντινουπόλεως, ότι έπρεπε να αποδεχτεί τις διδασκαλίες της Συνόδου της Νίκαιας, να ενώσει τον λαό και να εδραιώσει την ειρήνη. Διαφορετικά, έπρεπε να αποσυρθεί από τους τόπους λατρείας του. Έτσι, οι Αρειανοί, οι οποίοι κατείχαν οίκους λατρείας για σχεδόν 40 χρόνια, αποκήρυξαν την ειρήνη και την ομοφωνία με τον αυτοκράτορα Θεοδόσιο, αποσύρθηκαν έξω από την πόλη το 380 και άρχισαν να πραγματοποιούν τις δικές τους συναντήσεις εκεί.
Ο Αυτοκράτορας, ευγνώμων στον Άγιο Γρηγόριο για το επιτυχημένο έργο του προς όφελος της Ορθοδοξίας, αποφάσισε να του εμπιστευτεί τη διακυβέρνηση της Μεγάλης ή Πρωταρχικής Εκκλησίας της Κωνσταντινούπολης. Σε αυτή την περίπτωση, πλήθος Αρειανών συγκεντρώθηκε στην πρωτεύουσα. Όλοι οι δρόμοι γέμισαν με αυτούς. Μόνο η παρουσία του Αυτοκράτορα συγκρατούσε την οργή των αιρετικών εναντίον του Αγίου Γρηγορίου, ο οποίος απάντησε μόνο με στεναγμούς και δάκρυα. Ο Αυτοκράτορας και ο Γρηγόριος, περιτριγυρισμένοι από τον κλήρο, εισήλθαν επίσημα στην εκκλησία. Με ομόφωνες κραυγές, όλοι εξέφρασαν ενώπιον του Αυτοκράτορα την επιθυμία τους να δουν τον Γρηγόριο να καταλαμβάνει τον παπικό θρόνο της Κωνσταντινούπολης. Ο ευσεβής Θεοδόσιος, επιθυμώντας να αποκαταστήσει την ειρήνη στην Εκκλησία και γνωρίζοντας την αγία ζωή και το υψηλό του πνεύμα, συμφώνησε πρόθυμα στην εκλογή του ως ιεράρχη της Κωνσταντινούπολης. Αλλά ο Άγιος Γρηγόριος δέχτηκε την εκλογή μόνο με την ελπίδα ότι σε αυτόν τον θρόνο ο Θεός θα τον βοηθούσε να ενώσει την Ανατολή και τη Δύση, που ήταν διαιρεμένες από το αντιοχειανό σχίσμα. Οι Άγιοι Πατέρες της Δεύτερης Οικουμενικής Συνόδου, υπό την προεδρία του Μελέτιου Αντιοχείας , επικύρωσαν τον Άγιο Γρηγόριο ως Αρχιεπίσκοπο Κωνσταντινουπόλεως το 381 πριν από την άφιξη των επισκόπων της Αιγύπτου και της Μακεδονίας. Παρών σε αυτή τη Σύνοδο, ο Άγιος Γρηγόριος απέκοψε τον Πνευματοπόλεμο Μακεδόνιο από την κοινωνία με την Εκκλησία και διέγραψε το όνομά του από τα ιερά δίπτυχα, μαζί με τα ονόματα άλλων ψευδοδιδασκάλων. Πιστεύεται ότι ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος έπαιξε στενό ρόλο στη σύνθεση του Συμβόλου της Πίστεως, από το όγδοο άρθρο μέχρι το τέλος.
Εν τω μεταξύ, σχετικά με την ανύψωση του Γρηγορίου στην Έδρα της Κωνσταντινούπολης, προέκυψε δυσαρέσκεια μεταξύ των επισκόπων, ειδικά εκείνων της Αιγύπτου και της Μακεδονίας, οι οποίοι υποστήριζαν ότι ο Επίσκοπος Κωνσταντινούπολης έπρεπε να χειροτονηθεί από τον Επίσκοπο Αλεξανδρείας, όχι από την Αντιόχεια. Ο Άγιος Γρηγόριος υπερασπίστηκε επανειλημμένα τον εαυτό του: «Δεν ήρθα με δική μου θέληση, ούτε με δική μου κλήση, όπως πολλοί τώρα εισβάλλουν σε θέσεις εξουσίας, αλλά κλήθηκα, αναγκάστηκα και υποτάχθηκα στον φόβο και το Πνεύμα. Ο λαός, που έβραζε από ζήλια και θυμό, παρά τις κραυγές και τα δάκρυά μου, με ανέβασε σε αυτόν τον θρόνο». Όταν η διαφωνία μεταξύ των επισκόπων συνεχίστηκε, ο Γρηγόριος, στέκοντας στη μέση της Συνόδου, είπε: «Άνδρες και ποιμένες! Δεν είμαι καλύτερος από τον προφήτη Ιωνά. Ρίξτε με κι εμένα στη θάλασσα, αν μόνο σταματήσουν οι συζητήσεις». Ο Άγιος Γρηγόριος επιβεβαίωσε την πρόθεσή του να φύγει από την Κωνσταντινούπολη. Ζήτησε από τον αυτοκράτορα άδεια να φύγει από την πρωτεύουσα ως χάρη, επικαλούμενος σωματική ασθένεια ως λόγο του αιτήματός του, για το οποίο ο Τσάρος είχε συμφωνήσει να τον απολύσει. Ο άγιος άρχισε να αποφεύγει τις συναντήσεις, επικαλούμενος την ασθένειά του ως πρόσχημα, και μάλιστα άλλαξε κατοικία, αφήνοντας το σπίτι που συνδεόταν με την εκκλησία όπου πραγματοποιήθηκε η Σύνοδος και το οποίο ανήκε στον Επίσκοπο Κωνσταντινουπόλεως. Όσοι ήταν πολύ ευνοϊκά διακείμενοι προς τον άγιο, βλέποντας ότι είχε πραγματικά αποφασίσει να εγκαταλείψει την έδρα του, τον παρακάλεσαν με δάκρυα να μην εγκαταλείψει το έργο που είχε ξεκινήσει τόσο καλά και να θυσιάσει τη ζωή του για το καλό της Εκκλησίας. Αυτό τον συγκίνησε βαθιά, αλλά δεν μπόρεσε να αλλάξει την απόφασή του. Πριν από την αναχώρησή του από την Κωνσταντινούπολη, ο Άγιος Γρηγόριος εκφώνησε έναν συγκινητικό αποχαιρετιστήριο λόγο στην Κύρια ή Μεγάλη Εκκλησία. «Αγαπητοί ποιμένες και συν-ποιμένες! Κάποτε αυτό το ποίμνιο ήταν μικρό, πράγματι, κρίνοντας από την εμφάνιση, δεν ήταν καν ποίμνιο, αλλά μικρά ίχνη και υπολείμματα ενός ποιμνίου - χωρίς τάξη, χωρίς επίβλεψη, χωρίς ακριβή όρια. Δεν είχε ούτε ελεύθερο βοσκότοπο ούτε περιφραγμένη αυλή, αλλά περιπλανιόταν στα βουνά και σε σπηλιές και στις αβύσσους της γης ( Εβρ. 11:38 ), σκορπισμένο και διασκορπισμένο εδώ κι εκεί. Ο καθένας, σκεπτόμενος τη σωτηρία του, έβρισκε για τον εαυτό του, κατά την κρίση του, έναν οδηγό και ποιμένα. Ήταν σαν ένα ποίμνιο που τα λιοντάρια το έχουν καταβροχθίσει ( Ιερ. 50:17 ), καταστραφεί από μια καταιγίδα ή διασκορπιστεί από το σκοτάδι. Τέτοιο ήταν κάποτε αυτό το ποίμνιο, αλλά τώρα έχει γίνει καλά τακτοποιημένο και έχει επεκταθεί. Και αν δεν είναι ακόμα τέλειο, τότε μέσω σταδιακών αυξήσεων ανεβαίνει στην τελειότητα. και προβλέπω ότι θα ανέβει. «Δείτε: οι γλώσσες των αντιπάλων έχουν γίνει πραείς, και εκείνοι που οπλίστηκαν ενάντια στη Θεότητα είναι σιωπηλοί μπροστά μου. Και αυτοί είναι οι καρποί του Πνεύματος, και αυτοί είναι οι καρποί του έργου μου.»
«Αλλά δεν είμαι ένας απλήρωτος ασκητής της αρετής και δεν έχω φτάσει ακόμη σε τέτοια τελειότητα. Ανταμείψτε με για τους κόπους μου. Με τι λοιπόν; Όχι με αυτό που θα πίστευαν μερικοί, ικανοί να υποψιαστούν τους πάντες, αλλά με αυτό που είναι ασφαλές να επιθυμεί κανείς. Απαλλάξτε με από τους μακροχρόνιους κόπους, σεβαστείτε αυτά τα γκρίζα μαλλιά, τιμήστε το προσκύνημά μου και εισάγετε στη θέση μου έναν άλλον που θα μπορούσε να σας ευχαριστήσει σε όλα και να φέρει τις φροντίδες της Εκκλησίας· γιατί η παρούσα εποχή χρειάζεται ιδιαίτερα τέτοιους ποιμένες. Και βλέπετε σε τι κατάσταση βρίσκεται το σώμα μου, εξαντλημένο από τον χρόνο, την ασθένεια, τους κόπους. Τι ανάγκη έχετε από έναν ηλικιωμένο, δειλό, εξασθενημένο, που πεθαίνει, ας πούμε, καθημερινά, όχι μόνο στο σώμα αλλά και από τις ανησυχίες - έναν ηλικιωμένο που σας το λέει αυτό με δυσκολία! Πιστέψτε τη φωνή του δασκάλου, γιατί ποτέ δεν του αρνηθήκατε την εμπιστοσύνη. Έχω κουραστεί να ακούω κατηγορίες κατά της πραότητάς μου· κουράστηκα να διαφωνώ με λόγια, και με φθόνο, και με εχθρούς, και με τον ίδιο μου τον λαό.»
«Ίσως να με κατηγορήσουν γι' αυτό (όπως με έχουν ήδη κατηγορήσει) επειδή δεν έχω ούτε πλούσιο τραπέζι, ούτε ρούχα κατάλληλα για το αξίωμά μου, ούτε τελετουργικές εξόδους, ούτε μεγαλοπρέπεια στη συμπεριφορά μου. Δεν ήξερα ότι έπρεπε να ανταγωνίζομαι τους προξένους, τους κυβερνήτες των επαρχιών, τους πιο ευγενείς στρατιωτικούς διοικητές, που δεν ξέρουν πού να σπαταλήσουν τον πλούτο τους· ότι κι εγώ πρέπει να ζω πολυτελή από τον πλούτο των φτωχών. Δεν ήξερα ότι κι εγώ πρέπει να ιππεύω εξαιρετικά άλογα, λαμπρά σε άρμα, ότι κι εγώ πρέπει να με υποδέχονται, να με δέχονται με δουλοπρέπεια, ότι όλοι πρέπει να μου δίνουν χώρο και να απομακρύνονται μπροστά μου, μόλις με βλέπουν να έρχομαι έστω και από μακριά. Αν αυτή η απλότητά μου ήταν βαριά για εσάς, τότε συγχώρεσέ με γι' αυτό· αυτό τελείωσε τώρα. «Βάλε έναν άλλον από πάνω σου, κάποιον που θα είναι ευχάριστος στον λαό, και δώσε μου την ερημιά, την αγροτική ζωή και τον Θεό· θα Τον ευχαριστήσω μόνο με την απλότητα της ζωής μου». Για χάρη, λοιπόν, της ίδιας της Τριάδας, την οποία τιμώ και τιμάτε, για χάρη της κοινής μας ελπίδας και για χάρη της Εκκλησίας, δώσε μου αυτό το έλεος—άσε με να πάω με προσευχές. Δώσε μου απαλλαγή, όπως δίνουν οι βασιλιάδες στους στρατιώτες, και, αν θέλεις, με καλή μαρτυρία, για να έχω αμοιβή· αν όμως όχι, όπως θέλεις, δεν θα σε αντικρούσω.
Συγχώρεσέ με, Αναστασία, που ονομάστηκες από ευσέβεια, γιατί μας αναβίωσες τη διδασκαλία που μέχρι τότε περιφρονούσαμε! Συγχώρεσέ με, τόπο της κοινής μας νίκης, Σηλώ, όπου από την αρχή ανεγείραμε τη σκηνή, κουβαλώντας και περιπλανώμενοι για σαράντα χρόνια στην έρημο! Συγχώρεσέ με, μεγάλο και ένδοξο ναό, νέα κληρονομιά, τον ναό που έλαβε το αληθινό του μεγαλείο από τον Λόγο, τον ναό που μέσω εμού έγινε Ιερουσαλήμ! Συγχώρεσέ με και τους άλλους ναούς, που είναι κοντά στην Αναστασία σε ομορφιά—ναούς που, σαν δεσμά, δένουν τα διάφορα μέρη της πόλης και έχουν ανατεθεί στο γειτονικό μέρος του καθενός—ναούς που δεν γέμισαν εγώ, που έχω τόση αδυναμία, αλλά με χάρη, που είμαι ανάξιος μαζί μου! Συγχώρεσέ με, Απόστολε, όμορφο χωριό, τους δασκάλους μου στην ασκητική! Συγχώρεσέ με, καθεδρικούς ναούς, αυτό το αξιοζήλευτο και επικίνδυνο ύψος. Συγχώρεσέ με, ω σύναξη επισκόπων, που τιμώνται από την αξιοπρέπεια και τα χρόνια τους: συγχώρεσέ όλους όσους υπηρετούν τον Θεό στην ιερή τράπεζα και πλησίασε Αυτόν που πλησιάζει τον Θεό ( Λευιτ. 10:2 )! Συγχωρήστε, τις χορωδίες των Ναζωραίων, την αρμονική ψαλμωδία, τις ολονύχτιες αγρυπνίες, την εντιμότητα των παρθένων, τη σεμνότητα των συζύγων, τα πλήθη των χηρών και των ορφανών, τα μάτια των φτωχών, που κατευθύνονται στον Θεό και σε εμάς! Συγχωρήστε, φιλόξενα και φιλοχριστικά σπίτια, βοηθοί της αδυναμίας μου! Συγχωρήστε, εραστές των λόγων μου, συγχωρήστε αυτά τα πλήθη των ανθρώπων, και αυτά τα καλάμια που γράφουν φανερά και κρυφά, και αυτό το πλέγμα, που μόλις συγκρατεί το πλήθος για να ακούσει! Συγχωρήστε, βασιλιάδες και βασιλικά παλάτια! Συγχωρήστε, μεγάλη και φιλοχριστική πόλη! Συγχωρήστε, Ανατολή και Δύση! Υποφέρουμε επίθεση για χάρη σας και από εσάς: Αυτός που θα μας συμφιλιώσει είναι μάρτυρας αυτού. Και πάνω απ 'όλα, και περισσότερο απ 'όλα, κραυγάζω: συγχώρεσέ με, Άγγελοι, φύλακες αυτής της Εκκλησίας, και επίσης την παραμονή μου εδώ και την αναχώρησή μου από εδώ, αν πράγματι τα έργα μου είναι στα χέρια του Θεού! Συγχωρήστε με, Τριάδα - η σκέψη και το στολίδι μου! Παιδιά, « φυλάξτε τις παραδόσεις » ( Α' Τιμ. 6:20 ).
Έχοντας παραιτηθεί οικειοθελώς από τη θέση του ως κυβερνήτης της Εκκλησίας της Κωνσταντινούπολης το 381, προς μεγάλη δυσαρέσκεια του αυτοκράτορα και του λαού, ο μεγάλος άγιος ταξίδεψε στην Καισάρεια, όπου εκφώνησε επικήδειο λόγο για τον Άγιο Βασίλειο τον Μέγα . Στη συνέχεια πήγε στην Εκκλησία της Ναζιανζού, η οποία ταλαιπωρούνταν από τις ψευδείς διδασκαλίες του Απολλινάριου, οι οποίες είχαν εξαπλωθεί στη Συρία. Ο άγιος πέρασε τις τελευταίες ημέρες της επίπονης ζωής του σε μοναξιά, στο προγονικό του χωριό, τον Αριανζό, χωρίς να παύει, ωστόσο, να εργάζεται για το καλό της Εκκλησίας, η οποία ταλαιπωρούνταν από τους Μακεδόνες και τους Απολλιναρίους, και να ζει ασκητική ζωή. Πέρασε ολόκληρη τη Σαρακοστή πριν από το Πάσχα σιωπηλός και έγραψε ένα ποίημα, «Περί Σιωπής κατά τη Σαρακοστή », για να περιγράψει το κατόρθωμα της σιωπής του, και ένα άλλο ποίημα, «Ύμνος στον Χριστό », επιθυμώντας να τερματίσει τη σιωπή του με μια δοξολογία του αναστημένου Ιησού Χριστού. Βλέποντας ότι οι αιρετικοί (Απολλιναριανοί) όχι μόνο έσπερναν τα ζιζάνια των ψευδών διδασκαλιών τους, αλλά και τον συκοφαντούσαν, σαν να συμμεριζόταν τις σκέψεις τους, ο Άγιος Γρηγόριος έγραψε μια επιστολή στον ιερέα Κλειδώνιο , στον οποίο είχε εμπιστευτεί την κύρια φροντίδα του ποιμνίου κατά την απουσία του, για να αποκαλύψει τις συκοφαντίες των εχθρών του, και στον Επίσκοπο Θεόδωρο για να αντικρούσει τα ψέματα που εκτοξεύονταν στον Άγιο Γρηγόριο με την ευκαιρία της απομάκρυνσής του από τη διοίκηση της Εκκλησίας της Ναζιανζού.
Αφού έφυγε από την Κωνσταντινούπολη, ο Άγιος Γρηγόριος έζησε για περίπου 7 χρόνια, περνώντας τον χρόνο του στην προσευχή, στην ανάπαυση στο δάσος και στους αγρούς, ταξιδεύοντας σε ζεστά νερά και μοναστήρια, αλληλογραφώντας για λογαριασμό διαφόρων ατόμων, κ.λπ.
Έχοντας βιώσει την αστάθεια αυτής της ζωής, ο Άγιος Γρηγόριος απεικόνισε τις αντιξοότητες της με έντονα χαρακτηριστικά. «Πολλά είναι τα μονοπάτια μιας ζωής που μαστίζεται από πολλές λύπες», λέει, «και το καθένα είναι γεμάτο με τις δικές του λύπες. Ο πλούτος είναι αβέβαιος· η φτώχεια είναι δεσμά· η ομορφιά είναι μια σύντομη αστραπή· η νεότητα είναι η ζέστη του καλοκαιριού· τα γηρατειά είναι η θλιβερή δύση της ζωής· η ευγλωττία είναι ένα πουλί που πετάει· η δόξα είναι ο αέρας· η αφθονία είναι καταπιεστής· ο γάμος είναι ζυγός· το να έχεις πολλά παιδιά είναι απαραίτητη φροντίδα· η ατεκνία είναι ασθένεια· οι συγκεντρώσεις είναι εφευρέτες κακιών· η μοναξιά είναι αδράνεια· οι τέχνες είναι οι ασχολίες των ανθρώπων που είναι κολλημένοι στη γη· το κομμάτι ψωμί κάποιου άλλου είναι πικρό· είναι δύσκολο να καλλιεργήσεις τη γη· οι ναυτικοί συχνά πλέουν στους τάφους τους· μια ξένη γη φέρνει ατιμία. Όλα εδώ είναι θλίψη για τους θνητούς: όλα εδώ - γέλιο, χνούδι, σκιά, φάντασμα, δροσιά, ανάσα, φτερό, ατμός, όνειρο, κύμα, ρυάκι, απόνερα πλοίου, άνεμος, σκόνη, ένας κύκλος, που στροβιλίζεται και γυρίζει ασταμάτητα, ακίνητος και στροβιλιζόμενος, καταρρέει και αιώνιος - σε εποχές, μέρες, νύχτες, κόπους, θανάτους, φροντίδες, διασκεδάσεις, ασθένειες, κακουχίες και επιτυχίες. Και αυτός είναι ο ορισμός της σοφίας Σου, Δημιουργέ και Λόγε! Όλα είναι πρόσκαιρα, ώστε να διατηρούμε μέσα μας την αγάπη για το Σταθερό! Το μόνο όμορφο και διαρκές για τον άνθρωπο είναι να σηκώσει τον σταυρό και να φύγει από εδώ. Όμορφα είναι τα δάκρυα και οι στεναγμοί, ένα μυαλό που τρέφεται από θεϊκές ελπίδες! Όμορφη είναι η απάρνηση της ανόητης σκόνης, η αφθαρσία της εικόνας που λάβαμε από τον Θεό! Είναι υπέροχο να ζεις τη ζωή κάποιου άλλου και, έχοντας ανταλλάξει έναν κόσμο με έναν άλλο, να υπομένεις υπομονετικά όλες τις θλίψεις.
Στις 25 Ιανουαρίου του 390, ο Γρηγόριος πέθανε σε ηλικία 62 ετών. Το σώμα του τάφηκε στη Ναζιανζό. Οι σύγχρονοι του Γρηγορίου τον αποκαλούσαν άγιο, θεϊκό και τα γραπτά του ασύγκριτα, και υποστήριζαν τις κρίσεις τους σε θέματα πίστης με τα λόγια του.
Τον 5ο αιώνα, ο Ανατόλι Κωνσταντινουπόλεως, τον 8ο αιώνα ο Κοσμάς ο Μαίουμας, τον 9ο αιώνα ο Θεοφάνης και άλλοι έγραψαν ύμνους δοξολογίας στον Άγιο Γρηγόριο τον Θεολόγο , οι οποίοι τώρα ψάλλονται από την Ορθόδοξη Εκκλησία προς τιμήν αυτού του αγίου.
Το 950, υπό τον Κωνσταντίνο Πορφυρογέννητο, το σώμα του Αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου μεταφέρθηκε στην Κωνσταντινούπολη και τοποθετήθηκε στην εκκλησία των Αγίων Αποστόλων, για να βοηθήσει και να προστατεύσει την πόλη. Κατά τη διάρκεια των Σταυροφοριών, σύμφωνα με δυτικές αναφορές, μέρος των άφθαρτων λειψάνων του Αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου μεταφέρθηκε στη Ρώμη από το ελληνικό μοναστήρι στην Campus Martius. Το 1580, ο Πάπας Γρηγόριος ΙΓ΄ καθιέρωσε μια εορτή εκεί στις 11 Ιουνίου προς τιμήν αυτής της μεταφοράς.
Στους λειτουργικούς ύμνους, η Ορθόδοξη Εκκλησία επικαλείται τον Άγιο Γρηγόριο: «Με τη θεολογική σου γλώσσα, κατέστρεψες τα ρητορικά μπερδέματα, ένδοξε, και στόλισες την Εκκλησία με ένδυμα υφασμένο από την Ορθοδοξία άνωθεν: χαίρε, Πάτερ, ο θεολόγος με πολλή γνώση».
Η Ορθόδοξη Εκκλησία αποκαλεί τον Άγιο Γρηγόριο τον Θεολόγο Δεύτερο και Μυστηροποιό, έναν φωτεινό συγγραφέα της Αγίας Τριάδας, ο οποίος έχει τόσο έντιμη εμφάνιση όσο και ευλαβικό βλέμμα - «ταπεινό, χλωμό πρόσωπο, ανασηκωμένα και πυκνά φρύδια, πράο βλέμμα, γενειάδα όχι μακριά, αλλά πυκνή και φαρδιά».
Δεν υπάρχουν σχόλια :
Δημοσίευση σχολίου