ΕΑΝ ΘΕΛΕΤΕ
ΕΠΙΣΚΕΦΘΕΙΤΕ
ΤΙΣ ΠΑΡΑΚΑΤΩ
ΔΗΜΟΣΙΕΥΜΕΝΕΣ ΞΕΝΕΣ ΙΣΤΟΣΕΛΙΔΕΣ
Λόγος εἰς τήν Ὕψωσιν τοῦ Τιμίου καί Ζωοποιοῦ Σταυροῦ
ΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΙ ΕΙΣ ΤΟΝ ΤΙΜΙΟΝ ΚΑΙ ΖΩΟΠΟΙΟΝ ΣΤΑΥΡΟΝ
Παρακλητικός Κανών εις τον Τίμιο και Ζωοποιό Σταυρό
Ποίημα Νικηφόρου Ιερομονάχου του Κρητός
Η ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΣ ΥΨΩΣΙΣ
ΤΟΥ ΤΙΜΙΟΥ ΚΑΙ ΖΩΟΠΟΙΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ
Τὰς ἐν λάρυγγι Σῶτερ ὑψώσεις φέρει,
Ὑψούμενον βλέπουσα τὸν Σταυρὸν κτίσις.
Ὑψώθη δεκάτῃ, Σταυροῦ ξύλον, ἠδὲ τετάρτῃ.
«ΤΟΝ ΣΤΑΥΡΟΝ ΣΟΥ ΠΡΟΣΚΥΝΟΥΜΕΝ ΔΕΣΠΟΤΑ»
ΛΑΜΠΡΟΥ Κ. ΣΚΟΝΤΖΟΥ Θεολόγου - Καθηγητού
Η Παγκόσμια Ύψωση του Τιμίου Σταυρού αποτελεί έναν σπουδαίο εορτολογικό σταθμό του εκκλησιαστικού έτους. Στις 14 Σεπτεμβρίου σύμπασα η Ορθοδοξία τιμά τον Σταυρό του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, ο οποίος χαρακτηρίζεται ως το «καύχημά» Της και η «δόξα» Της. Πηγές της εκκλησιαστικής μας ιστορίας αναφέρουν ότι η εορτή της Παγκόσμιας Ύψωσης είχε καθιερωθεί από τα αρχαία χρόνια, ίσως μάλιστα να είχε καθιερωθεί και από αυτόν τον Μέγα Κωνσταντίνο, κατά προτροπή προφανώς της μητέρας του αγίας Ελένης, αμέσως μετά την εύρεση του Τιμίου Ξύλου στα Ιεροσόλυμα, γύρω στο 330 μ.Χ.
Η τιμή προς τον Τίμιο Σταυρό ανάγεται στους αποστολικούς χρόνους. Οι επιστολές του αποστόλου Παύλου είναι γεμάτες από χωρία με τα οποία ο μέγας απόστολος εξαίρει τον ρόλο του Σταυρού στην διαδικασία της σωτηρίας του κόσμου. Πρώτος ο Παύλος ομίλησε για την καύχηση του Σταυρού του Χριστού. Οι αποστολικοί Πατέρες ομιλούν και αυτοί με σεβασμό και τιμή προς το ιερό σύμβολο, μέσω του οποίου έγινε η καταλλαγή με το Θεό και επιτεύχθηκε η σωτηρία με την απολυτρωτική θυσία του Χριστού.
Οι κατακόμβες είναι γεμάτες από χαραγμένους σταυρούς. Οι διωκόμενοι χριστιανοί από τους φανατικούς ειδωλολάτρες θεωρούσαν τους εαυτούς τους τύπους του αδίκως παθόντος Κυρίου Ιησού Χριστού. Πίστευαν ότι εξαιτίας της πίστεώς τους στο Χριστό έφεραν και αυτοί το δικό τους σταυρό, γι’ αυτό το ιερό αυτό σύμβολο ήταν τόσο αγαπητό σε αυτούς. Αυτό τους εμψύχωνε και τους έδινε τη δύναμη του μαρτυρίου.
Η δύναμη του Τιμίου Σταυρού φάνηκε στο θαυμαστό όραμα του Μεγάλου Κωνσταντίνου, στα 312, ενώ βάδιζε εναντίον του Μαξεντίου κοντά στη Ρώμη. Ο Κωνσταντίνος εξέφραζε την νέα εποχή, σε αντίθεση με τους συναυτοκράτορές του, οι οποίοι εξέφραζαν και προσπαθούσαν να συντηρήσουν τον παλιό κόσμο, που κατέρρεε ραγδαία. Ο μεγάλος αυτοκράτορας είδε στον ουρανό, ημέρα μεσημέρι, το σημείο του σταυρού, σχηματισμένο με αστέρια, και την επιγραφή «ΕΝ ΤΟΥΤΩ ΝΙΚΑ», επίσης σχηματισμένη με αστέρια. Ήταν η 28η Οκτωβρίου 312. Από εκείνη την ώρα έδωσε διαταγή το σημείο αυτό να γίνει το σύμβολο του στρατού του. Χαράχτηκε παντού, στις ασπίδες των στρατιωτών, στα κράνη, στα λάβαρα, και αλλού.
Ο εχθρός κατατροπώθηκε και ο Κωνσταντίνος έγινε μονοκράτωρ του απέραντου κράτους. Δεν είχε καμιά αμφιβολία ότι η δύναμη του Σταυρού του είχε χαρίσει αυτή την περήφανη νίκη, γι’ αυτό προσέγγισε τη νέα ανερχόμενη θρησκευτική πίστη των χριστιανών. Κατάλαβε ο μεγάλος και διορατικός εκείνος άνδρας ότι το μέλλον της ανθρωπότητας ανήκε στον Χριστιανισμό, όπως και έγινε. Έτσι έδωσε αμέσως διαταγή να σταματήσουν οι διωγμοί εναντίον των χριστιανών, καθώς και όλων όσων διώκονταν για τις θρησκευτικές του πεποιθήσεις. Με το γνωστό «Διάταγμα των Μεδιολάνων» κατοχυρώθηκε η ανεξιθρησκία στο κράτος. Παράλληλα υιοθέτησε τις ευαγγελικές αρχές για να γίνουν η βάση του δικαίου και της νομοθεσίας του (κατάργηση δουλείας, κοινωνική πρόνοια, αργία Κυριακής, κλπ). Για να είναι δίκαιος με όλους τους υπηκόους παρέμεινε προστάτης και της εθνικής θρησκείας (Μέγας Αρχιερεύς).
Το 326 αναχώρησε για τους Αγίους Τόπους η ευσεβής χριστιανή μητέρα του αγία Ελένη. Με την γενναία επιχορήγηση του Κωνσταντίνου άρχισε το κτίσιμο λαμπρών ναών επί των ιερών προσκυνημάτων. Επίκεντρο ήταν ο Πανάγιος Τάφος του Κυρίου. Στο σημείο εκείνο ο αυτοκράτορας Αδριανός είχε κτίσει το 135, κατά τη δεύτερη καταστροφή της Ιερουσαλήμ, ναό της Αφροδίτης.
Πρώτη ενέργεια της αγίας Ελένης ήταν η ανεύρεση του Τιμίου Σταυρού, ο οποίος είχε ριχτεί από τους ρωμαίους σε παρακείμενη χωματερή. Σύμφωνα με την παράδοση οδηγήθηκε εκεί από ένα αρωματικό φυτό που φύτρωνε στο μέρος εκείνο, το γνωστό μας βασιλικό. Ύστερα από επίπονες ανασκαφές τελικά βρέθηκαν τρεις σταυροί, του Κυρίου και των δύο ληστών. Οι εκκλησιαστικοί ιστορικοί Φιλοστόργιος και Νικηφόρος αναφέρουν ότι ο Σταυρός του Κυρίου εντοπίσθηκε ύστερα από θαύμα, τοποθετήθηκε πάνω σε νεκρή γυναίκα και αυτή αναστήθηκε!
Η πιστή βασιλομήτωρ, με δάκρυα στα μάτια παρέδωσε τον Τίμιο Σταυρό στον Πατριάρχη Μακάριο, ο οποίος στις 14 Σεπτεμβρίου του έτους 335 τον ύψωσε στον φρικτό Γολγοθά και τον τοποθέτησε στον πανίερο και περικαλλή ναό της Αναστάσεως, τον οποίο είχε ανεγείρει η αγία πάνω από τον Πανάγιο Τάφο και ο οποίος σώζεται ως σήμερα. Το σημαντικό αυτό γεγονός σημάδεψε την ζωή της Εκκλησίας και γι’ αυτό άρχισε να εορτάζεται ως λαμπρή ανάμνηση. Έτσι καθιερώθηκε η μεγάλη εορτή της Παγκόσμιας Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού.
Праздник Всемирного Воздвижения Животворящего Креста Господня
Миниатюра Минология Василия II.
Константинополь. 985 г. Ватиканская библиотека. Рим.
Παγκόσμιος Ύψωση τού Ζωοποιού Σταυρού τού Κυρίου
Μινιατούρα στο Μηνολόγιο τού Βασίλειου Β.
Κωνσταντινούπολη. 985μ.Χ. (Βιβλιοθήκη τού Βατικανού. Ρώμη).
Крестовоздвижение (14 сентября)
Менологий на 14-17 сентября
Византия. Греция; XIV в.; памятник:
Византийский менологий (Byzantine illumination Menologion);
10 x 13 см.; местонахождение: Англия. Оксфорд.
Бодлеанская Библиотека
Η Παγκόσμια Ύψωση του Τιμίου Σταυρού
Μηνολόγιο 14 - 17 Σεπτεμβρίου
Βυζαντινή Μηνολόγιο τού 14ου αιώνα μ.Χ.
Τώρα ευρίσκεται στην Αγγλία. Οξφόρδη.
Bodleian Βιβλιοθήκη (Bodleian Library)
Όμως την αγία αυτή ημέρα εορτάζουμε και την δεύτερη ύψωση. Στα 613 οι Πέρσες κυρίεψαν την Παλαιστίνη, λεηλάτησαν και κατέστρεψαν τα ιερά προσκυνήματα και πήραν ως λάφυρο τον Τίμιο Σταυρό και τον μετέφεραν στη χώρα τους. Η παράδοση αναφέρει ότι άπειρα θαύματα γινόταν εκεί. Οι πυρολάτρες Πέρσες θεώρησαν το Τίμιο Ξύλο μαγικό και γι’ αυτό το φύλασσαν και το προσκυνούσαν, χωρίς να γνωρίζουν την πραγματική του φύση και ιδιότητα! Ο αυτοκράτορας Ηράκλειος μετά την νίκη του εναντίον των Περσών παρέλαβε τον Τίμιο Σταυρό και τον μετέφερε στην Ιερουσαλήμ. Ο Πατριάρχης Ζαχαρίας τον ύψωσε εκ νέου στο ναό της Αναστάσεως. Ήταν 14 Σεπτεμβρίου του 626.
Ο εκκλησιαστικός συγγραφέας Παυλίνος αναφέρει στην ενδέκατη επιστολή του ότι η τοπική εκκλησία των Ιεροσολύμων θεώρησε ότι ο Σταυρός του Χριστού ανήκει σε όλη την χριστιανοσύνη και γι’ αυτό αποφάσισε να τεμαχίσει το Τίμιο Ξύλο και να το διανείμει σε όλη την Εκκλησία. Έτσι διασώθηκαν μέχρι σήμερα πολλά τεμάχια, τα οποία φυλάσσονται ως τα πολυτιμότερα κειμήλια, κυρίως στις ιερές μονές του Αγίου Όρους. Μια εσχατολογική προφητεία λέγει πως ένα από τα συγκλονιστικά γεγονότα του τέλους του κόσμου θα είναι και η επανένωση του Τιμίου Σταυρού!
Οι ορθόδοξοι πιστοί τιμούμε με ιδιαίτερο τρόπο την αγία ημέρα της Υψώσεως του Σταυρού του Κυρίου μας. Η ιερές ακολουθίες έχουν πανηγυρικό χαρακτήρα, ενώ έχει θεσπισθεί αυστηρή νηστεία. Κατακλύζουμε του ιερούς ναούς προκειμένου να προσκυνήσουμε τον Τίμιο Σταυρό και να αντλήσουμε δύναμη και χάρη ουράνια από αυτόν. Παίρνουμε μαζί μας κλώνους βασιλικού ως ευλογία και τον εναποθέτουμε στα εικονίσματα ως ελιξίριο κατά του κακού. Γνωρίζουμε πολύ καλά ότι η τιμή και η προσκύνηση του Σταυρού είναι προσκύνηση του Ίδιου του Εσταυρωμένου Λυτρωτή μας Χριστού και όχι ειδωλολατρική πράξη, όπως κακόβουλα μας κατηγορούν οι ποικιλώνυμοι αιρετικοί. Ο Σταυρός του Κυρίου μας είναι το καύχημά μας, το νικηφόρο λάβαρο κατά του μεγαλύτερου εχθρού μας, του διαβόλου, το αήττητο όπλο κατά του πολυπρόσωπου κακού. Με ένα στόμα και με μια καρδιά ψάλλουμε τον υπέροχο παιάνα – τροπάριο της μεγάλης εορτής: «Σώσον Κύριε τον λαόν Σου και ευλόγησον την κληρονομίαν Σου….
Μικροτεμάχια Τιμίου Ξύλου σε τρεις σταυροθήκες στον
Καθεδρικό Ναό της Τρηρ (Trier) Γερμανίας
Καθεδρικός Ναός τής πόλης τών Βρυξελλών που τιμάται στο όνομα του Αρχαγγέλου Μιχαήλ και της Αγίας Γουδούλης. Σταυροθήκη του 1600-1630 που περιέχει δύο πολύ μικρά τεμάχια Τιμίου Ξύλου,
το ένα στη βάση και το άλλο στο κέντρο του σταυρού μέσα σε κρυστάλλινες θήκες.
Ἀπολυτίκιον
Ἦχος α’.
Σῶσον Κύριε τὸν λαόν σου καὶ εὐλόγησον τὴν κληρονομίαν σου, νίκας τοῖς Βασιλεῦσι κατὰ βαρβάρων δωρούμενος καὶ τὸ σὸν φυλάττων διὰ τοῦ Σταυροῦ σου πολίτευμα.
Κάθισμα
Ἦχος α’. Τοῦ λίθου σφραγισθέντος.
Τοῦ Σταυροῦ σου τὸ ξύλον προσκυνοῦμεν Φιλάνθρωπε, ὅτι ἐν αὐτῷ προσηλώθης ἡ ζωὴ τῶν ἁπάντων· Παράδεισον ἠνέῳξας Σωτήρ, τῷ πίστει προσελθόντι σοι Ληστῇ· καὶ τρυφῆς κατηξιώθη, ὁμολογῶν σοι, Μνήσθητί μου Κύριε. Δέξαι ὥσπερ ἐκεῖνον καὶ ἡμᾶς, κραυγάζοντας· Ἡμάρτομεν, πάντες τῇ εὐσπλαγχνίᾳ σου, μὴ ὑπερίδῃς ἡμᾶς. (Δίς)
Ἕτερον Κάθισμα
Ἦχος πλ. β’.
Μόνον ἐπάγη τὸ ξύλον Χριστὲ τοῦ Σταυροῦ σου, τὰ θεμέλια ἐσαλεύθη τοῦ θανάτου Κύριε· ὃν γὰρ κατέπιε πόθῳ ᾍδης, ἀπήμεσε τρόμῳ· ἔδειξας ἡμῖν τὸ σωτήριόν σου Ἅγιε, καὶ δοξολογοῦμέν σε, Υἱὲ Θεοῦ, ἐλέησον ἡμᾶς. (Δίς)
Ἕτερον Κάθισμα
Ἦχος πλ. δ’. Τὸ προσταχθὲν.
Προδιετύπου μυστικῶς πάλαι τῷ χρόνῳ, ὁ Ἰησοῦς ὁ τοῦ Ναυῆ, Σταυροῦ τὸν τύπον, ὡς τὰς χεῖρας ἐξέτεινε σταυροφανῶς Σωτήρ μου· καὶ ἔστη ὁ ἥλιος ἕως ἐχθρούς, ἀνεῖλεν, ἀνθισταμένους σοι τῷ Θεῷ· νῦν δὲ οὗτος ἐσκότισται, ἐπὶ Σταυροῦ σε ὁρῶν, θανάτου κράτος λύοντα, καὶ τὸν ᾍδην σκυλεύοντα.
Ἕτερον Κάθισμα
Ἦχος πλ. δ’. Τὸ προσταχθὲν.
Ἐν Παραδείσῳ με τὸ πρίν, ξύλον ἐγύμνωσεν, οὗπερ τῇ γεύσει, ὁ ἐχθρὸς εἰσφέρει νέκρωσιν, τοῦ Σταυροῦ δὲ τὸ ξύλον, τῆς ζωῆς τὸ ἔνδυμα, ἀνθρώποις φέρον, ἐπάγη ἐπὶ τῆς γῆς, καὶ κόσμος ὅλος ἐπλήσθη πάσης χαρᾶς· ὃν ὁρῶντες ὑψούμενον, Θεῷ ἐν πίστει λαοί, συμφώνως ἀνακράξωμεν· Πλήρης δόξης ὁ οἶκός σου. (Δίς)
Κοντάκιον
Ἦχος δ’. Αὐτόμελον.
Ὁ ὑψωθεὶς ἐν τῷ Σταυρῷ ἑκουσίως, τῇ ἐπωνύμῳ σου καινὴ πολιτεία, τοὺς οἰκτιρμούς σου δώρησαι, Χριστὲ ὁ Θεός, Εὔφρανον ἐν τῇ δυνάμει σου, τοὺς πιστοὺς Βασιλεῖς ἡμῶν, νίκας χορηγῶν αὐτοῖς, κατὰ τῶν πολεμίων, τὴν συμμαχίαν ἔχοιεν τὴν σήν, ὅπλον εἰρήνης, ἀήττητον τρόπαιον.
Ὁ Οἶκος
Ὁ μετὰ τρίτον οὐρανὸν ἀρθεὶς ἐν Παραδείσῳ, καὶ ῥήματα τὰ ἄρρητα καὶ θεῖα, ἃ οὐκ ἐξὸν γλώσσαις λαλεῖν, τὶ τοῖς Γαλάταις γράφει, ὡς ἐρασταὶ τῶν Γραφῶν, ἀνέγνωτε καὶ ἔγνωτε. Ἐμοί, φησί, καυχᾶσθαι μὴ γένοιτο, πλὴν εἰ μὴ ἐν μόνῳ τῷ Σταυρῷ τῷ τοῦ Κυρίου, ἐν ᾧ παθών, ἔκτεινε τὰ πάθη. Αὐτὸν οὖν καὶ ἡμεῖς βεβαίως κρατῶμεν τοῦ Κυρίου τὸν Σταυρὸν καύχημα πάντες· ἔστι γὰρ σωτήριον ἡμῖν τοῦτο τὸ ξύλον, ὅπλον εἰρήνης ἀήττητον τρόπαιο
Ἐξαποστειλάριον
Ἦχος β'
Τῶν μαθητῶν ὁρώντων σε
Σταυρός, ὁ φύλαξ πάσης τῆς οἰκουμένης· Σταυρός, ἡ ὡραιότης τῆς Ἐκκλησίας, Σταυρός, Βασιλέων τὸ κραταίωμα· Σταυρός, Πιστῶν τὸ στήριγμα· Σταυρός, Ἀγγέλων ἡ δόξα, καὶ τῶν δαιμόνων τὸ τραῦμα.
Ἐξαποστειλάριον, Ἕτερον, ὃ λέγεται ἅπαξ
Ἦχος β'
Γυναῖκες ἀκουτίσθητε
Σταυρὸς ὑψοῦται σήμερον, καὶ κόσμος ἁγιάζεται· ὁ γὰρ Πατρὶ συνεδρεύων, καὶ Πνεύματι τῷ Ἁγίῳ, ἐν τούτῳ χεῖρας ἁπλώσας, τὸν κόσμον ὅλον εἵλκυσας, πρὸς σήν Χριστὲ ἐπίγνωσιν· τοὺς οὖν εἰς σὲ πεποιθότας, θείας ἀξίωσον δόξης.
Εἰς τοὺς Αἴνους. ἱστῶμεν Στίχους δ' καὶ ψάλλομεν Στιχηρὰ Προσόμοια.
Στιχηρὰ Προσόμοια
Ἦχος πλ. δ'
Ὢ τοῦ παραδόξου θαύματος
Ὢ τοῦ παραδόξου θαύματος! τὸ ζωηφόρον φυτόν, ὁ Σταυρὸς ὁ πανάγιος, εἰς ὕψος αἰρόμενος, ἐμφανίζεται σήμερον· δοξολογοῦσι πάντα τὰ πέρατα· ἐκδειματοῦνται δαίμονες ἅπαντες, ὢ οἷον δώρημα, τοῖς βροτοῖς κεχάρισται! δι᾿ οὗ Χριστέ, σῶσον τὰς ψυχὰς ἡμῶν, ὡς μόνος εὔσπλαγχνος.
Ἦχος πλ. δ'
Ὢ τοῦ παραδόξου θαύματος! ὡς βότρυν πλήρη ζωῆς, ὁ βαστάσας τὸν ὕψιστον, ἀπὸ γῆς ὑψούμενος, Σταυρὸς ὁρᾶται σήμερον· δι᾿ οὗ πρὸς Θεὸν πάντες εἱλκύσθημεν, καὶ κατεπόθη εἰς τέλος θάνατος, Ὦ ξύλον ἄχραντον! ὑφ᾿ οὗ ἀπολαύομεν τῆς ἐν Ἐδέμ, ἀθανάτου βρώσεως, Χριστὸν δοξάζοντες.
Ἦχος πλ. δ'
Ὢ τοῦ παραδόξου θαύματος! εὖρος καὶ Σταυροῦ, οὐρανοῦ ἰσοστάσιον, ὅτι θείᾳ χάριτι, ἁγιάζει τὰ σύμπαντα, ἐν τούτῳ ἔθνη βάρβαρα ἥττηνται· ἐν τούτῳ σκῆπτρα ἀνάκτων ἥδρασται. Ὢ θείας κλίμακος! δι᾿ ἧς ἀνατρέχομεν εἰς οὐρανούς, ὑψοῦντες ἐν ᾄσμασι, Χριστὸν τὸν Κύριον.
ΑΠΟ ΤΟ ΡΩΣΙΚΟ ΣΥΝΑΞΑΡΙ
(μετάφραση Google)
Με την Εορτή της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού, η Ορθόδοξη Εκκλησία συνδυάζει την ευλαβική και ευγνώμονα ανάμνηση του ίδιου του Σταυρού, πάνω στον οποίο σταυρώθηκε ο Σωτήρας μας, με την χαρούμενη αλλά και θλιβερή ανάμνηση των γεγονότων της ανακάλυψης του τιμίου και σεβάσμιου δέντρου αυτού του Σταυρού του Κυρίου.
Την ημέρα αυτή, η Ορθόδοξη Εκκλησία καλεί τους πιστούς να προσκυνήσουν ευλαβικά τον Τίμιο και Ζωοδόχο Σταυρό, πάνω στον οποίο ο Κύριος και Σωτήρας μας υπέμεινε τα μεγαλύτερα βάσανα για τη σωτηρία μας.
Πάνω σε αυτόν τον Σταυρό, σύμφωνα με τους στίχους των εκκλησιαστικών ύμνων, «ο θάνατος ταπεινώθηκε και τώρα φαίνεται κενός», πάνω σε αυτόν «ο Αιώνιος Βασιλιάς σωτηρία εν μέσω της γης εποίησε» και μέσω αυτού πραγματοποιήθηκε «η αιώνια δικαιοσύνη». Για εμάς, ο Σταυρός του Χριστού είναι η θεϊκή σκάλα «δια της οποίας ανεβαίνουμε στον ουρανό»· αυτό το σωτήριο δέντρο είναι «το όπλο της ειρήνης, η αήττητη νίκη», που «μας ανέβασε στην πρώτη μακαριότητα, την οποία ο εχθρός είχε προηγουμένως κλέψει με ευχαρίστηση, εκδιώκοντάς μας από τον Θεό», και εμείς, «οι επίγειοι, θεωθήκαμε» και «όλοι ελκύσαμε προς τον Θεό». Πώς μπορούμε να μην ευχαριστήσουμε τον Κύριο σε αυτή την εορτή, προσκυνώντας τον Σταυρό του Χριστού, ο οποίος εμφανίστηκε για εμάς ως η «άφθαρτη αυγή» της σωτηρίας μας, μέσω του οποίου η πρόσβαση στη Βασιλεία του Θεού, στην ουράνια ευδαιμονία, έχει ανοιχτεί για εμάς, μέσω της οποίας έχουμε λάβει «αθάνατη τροφή»!
Σύμφωνα με τα λόγια ενός μεγάλου Πατέρα της Εκκλησίας, «Ο Σταυρός είναι η κεφαλή της σωτηρίας μας· ο Σταυρός είναι η αιτία αμέτρητων ευλογιών. Μέσω αυτού, εμείς, που ήμασταν προηγουμένως άδοξοι και απορριφθέντες από τον Θεό, είμαστε τώρα δεκτοί ανάμεσα στους υιούς· μέσω αυτού, δεν παραμένουμε πλέον στην πλάνη, αλλά έχουμε γνωρίσει την αλήθεια· μέσω αυτού, εμείς, που παλαιότερα λατρεύαμε δέντρα και πέτρες, έχουμε γνωρίσει τώρα τον Σωτήρα όλων· μέσω αυτού, εμείς, που ήμασταν δούλοι της αμαρτίας, έχουμε οδηγηθεί στην ελευθερία της δικαιοσύνης· μέσω αυτού, η γη έχει γίνει τελικά ουρανός». Ο Σταυρός είναι «το οχυρό των αγίων, το φως ολόκληρου του σύμπαντος. Όπως σε ένα σπίτι τυλιγμένο στο σκοτάδι, κάποιος, αφού άναψε μια λάμπα και την τοποθέτησε ψηλά, διώχνει το σκοτάδι, έτσι και ο Χριστός στο σύμπαν τυλιγμένο στο σκοτάδι, αφού έστησε τον Σταυρό, σαν να ήταν μια συγκεκριμένη λάμπα, και αφού την ύψωσε ψηλά, διέλυσε όλο το σκοτάδι στη γη. Και όπως η λάμπα περιέχει φως στην κορυφή της, έτσι και ο Σταυρός στην κορυφή του είχε τον λαμπερό Ήλιο της δικαιοσύνης» – τον Σωτήρα μας 1 .
Αυτό είναι για εμάς ο Σταυρός του Χριστού, και πρέπει να τον τιμούμε με ιερότητα και ευλάβεια, και τον τιμούμε. Ο καθένας μας αγιάζει ολόκληρη τη ζωή του με τον σταυρό και το σημείο του σταυρού. Από την πρώιμη παιδική ηλικία μέχρι τον θάνατο, κάθε Χριστιανός φοράει έναν σταυρό στο στήθος του ως σημάδι της νίκης του Χριστού και της προστασίας και της δύναμής μας. Αρχίζουμε και τελειώνουμε κάθε έργο με το σημείο του σταυρού, κάνοντας τα πάντα για τη δόξα του Χριστού. Ως τέτοια προστασία και προστασία, χαράσσουμε το σημείο του σταυρού σε οτιδήποτε είναι αγαπητό και ιερό για εμάς, στα σπίτια, τους τοίχους και τις πόρτες μας. Ξεκινάμε την ημέρα με το σημείο του σταυρού, και με το σημείο του σταυρού κοιμόμαστε και τελειώνουμε την ημέρα.
Τώρα, ο σταυρός είναι το μεγαλύτερο ιερό μας, η δόξα μας, το πνευματικό μας παντοδύναμο σπαθί, και ο Χριστός το έκανε αυτό για εμάς μέσω του θανάτου Του και των παθημάτων Του στον Σταυρό.
Ο Σωτήρας υπέστη την πιο οδυνηρή τιμωρία στον Σταυρό, «βαστάζοντας τις αμαρτίες μας στο σώμα Του πάνω στο ξύλο» ( Α΄ Πέτρ. 2:24 ), «ταπείνωσε τον εαυτό του, υπάκουος μέχρι θανάτου, θανάτου σταυρού» ( Φιλ. 2:8 ). Τι πραγματικά εκπληκτικό θέαμα, πέρα από την ανθρώπινη κατανόηση. «Ιδού», ψάλλει σήμερα η Εκκλησία, «ο Δεσπότης της κτίσης και Κύριος της δόξας καρφώνεται στον Σταυρό και τρυπιέται στην πλευρά· η γλυκύτητα της Εκκλησίας γεύεται χολή και ξύδι· αυτός που καλύπτει τους ουρανούς με σύννεφα στεφανώνεται με αγκάθια και ενδύεται το ένδυμα της ντροπής· αυτός που δημιούργησε τον άνθρωπο με το χέρι χτυπιέται με φθαρτή χείρα· αυτός που ντύνει τους ουρανούς με σύννεφα δέχεται χτυπήματα στους ώμους, δέχεται φτύσεις και πληγές, ύβρεις και χτυπήματα, και υπομένει τα πάντα για εμάς τους καταδικασμένους» (στιχηρά). Πώς μπορούμε εμείς, ευλογημένοι από τον σταυρικό θάνατο και τα βάσανα του Σωτήρα, να μην υποκλίνουμε με ευλαβικό δέος μπροστά στο «τρις ευλογημένο δέντρο πάνω στο οποίο σταυρώθηκε ο Χριστός, ο Βασιλιάς και Κύριος», να μην λατρεύουμε τον ιερό Σταυρό - τη δόξα μας, τη νίκη μας εν Χριστώ και με τον Χριστό;
Μια τόσο υψηλή και ιερή σημασία του Σταυρού του Κυρίου έκανε φυσικά το ξύλο του Σταυρού του Κυρίου, τον ίδιο τον ξύλινο σταυρό στον οποίο σταυρώθηκε ο Σωτήρας, το πιο ιερό λείψανο στα μάτια των Χριστιανών. Αλλά αυτός ο ιερός Σταυρός δεν διατηρήθηκε αρχικά από τους Χριστιανούς, ούτε ήταν ιδιοκτησία των πιστών. Για τρεις αιώνες, η ακριβής τοποθεσία της κρυψώνας αυτού του χριστιανικού λειψάνου δεν ήταν καν γνωστή. Σύμφωνα με τον ραβινικό νόμο, «η πέτρα με την οποία σκοτώθηκε κάποιος, το δέντρο στο οποίο κρεμάστηκε κάποιος, το σπαθί με το οποίο αποκεφαλίστηκε κάποιος και το σχοινί με το οποίο στραγγαλίστηκε κάποιος πρέπει να θαφτεί με τους εκτελεσμένους». 2 Αλλά, για να μην αναφέρουμε ότι ο Σωτήρας θανατώθηκε σύμφωνα με τους νόμους της ρωμαϊκής εκτέλεσης, αυτή η απαίτηση του ραβινικού νόμου δεν μπορούσε να εκπληρωθεί σε σχέση με τον Σταυρό του Χριστού, ειδικά επειδή το αγνό σώμα του Σωτήρα θάφτηκε από τα χέρια των μαθητών και των φίλων Του. Σε κάθε περίπτωση, είναι πολύ πιθανό και οι τρεις σταυροί (του Σωτήρα και των δύο ληστών) να τοποθετήθηκαν ή να θάφτηκαν κοντά στον τόπο της σταύρωσης και του θανάτου του Σωτήρα. Η ευλαβική μνήμη όσων ήταν μάρτυρες της σταύρωσης του Σωτήρα - των αγαπημένων μαθητών Του - σίγουρα διατήρησε αυτόν τον τόπο με την ευλάβειά τους. Καμία μεταγενέστερη περίσταση στη ζωή των πρώτων Χριστιανών, όσο δύσκολη κι αν ήταν, δεν μπορούσε να τους κάνει να ξεχάσουν τους τόπους που αγιάστηκαν από τα μεγαλύτερα γεγονότα της ζωής του Σωτήρα. Στη συνέχεια, οι πρώτοι επίσκοποι της Ιερουσαλήμ και οι μετέπειτα Χριστιανοί έγιναν οι φύλακες των αναμνήσεων των ιερών τόπων του θανάτου και της ταφής του Σωτήρα. Ο Άγιος Κύριλλος Ιεροσολύμων ήδη μαρτυρεί ότι, από την εποχή των αποστόλων, τα ταξίδια στην Ιερουσαλήμ άρχισαν να λατρεύουν τόπους που αγιάστηκαν από τις αναμνήσεις διαφόρων γεγονότων της επίγειας ζωής του Κυρίου Ιησού Χριστού . Η κατάληψη και η καταστροφή της Ιερουσαλήμ από τον Τίτο Δ΄ άλλαξε σημαντικά πολλά μέρη στην πόλη. Ακόμη και οι ιεροί τόποι της σταύρωσης και του θανάτου του Σωτήρα θα μπορούσαν να είχαν αλλοιωθεί, να είχαν θαφτεί κάτω από ερείπια και συντρίμμια. Επιπλέον, ο ιστορικός του τέταρτου αιώνα Ευσέβιος μαρτυρεί ότι οι ειδωλολάτρες εχθροί των Χριστιανών έλαβαν μέτρα για να κρύψουν και ακόμη και να βεβηλώσουν τους ιερούς τόπους. ότι ασεβείς άνθρωποι, με σκόπιμη, παράλογη πρόθεση, αλλοίωσαν εντελώς την όψη της περιοχής γύρω από τον Γολγοθά και τον Πανάγιο Τάφο. Γέμισαν το Ιερό Σπήλαιο με μπάζα, έστρωσαν το ανάχωμα με πέτρα και έστησαν εκεί ένα βωμό στη θεά του ηδονικού έρωτα .Άλλοι ιστορικοί μαρτυρούν ότι ο ασεβής Ρωμαίος αυτοκράτορας Αδριανός (117–138 μ.Χ.) ήταν ιδιαίτερα πρόθυμος να βεβηλώσει όλους τους ιερούς τόπους με δαιμονικά είδωλα και θυσίες. Έχοντας χτίσει μια πόλη στη θέση της Ιερουσαλήμ που είχε καταστραφεί από τον Τίτο, διέταξε να γεμίσουν τον Πανάγιο Τάφο με χώμα και πλήθος λίθων. Στο βουνό όπου σταυρώθηκε ο Σωτήρας (στον «Βράχο του Σταυρού»), έχτισε έναν ναό στην παγανιστική θεά της ακολασίας, την Αφροδίτη, και έστησε ένα είδωλό της, ενώ πάνω από τον Πανάγιο Τάφο τοποθέτησε ένα είδωλο του Δία. Αλλά ούτε η καταστροφή της Ιερουσαλήμ από τον Τίτο ούτε η αποκατάστασή της από τον Αδριανό μπόρεσαν να αλλοιώσουν τόσο πολύ την πόλη και τους ιερούς τόπους της ώστε οι Χριστιανοί, που θυμούνταν με ευλάβεια αυτούς τους τόπους, να μην τους αναγνωρίσουν ή να μην μπορέσουν να τους βρουν. Αλλά οι προσπάθειες των ασεβών και των ειδωλολατρών να βεβηλώσουν και να κρύψουν αυτούς τους τόπους πέτυχαν τον ακριβώς αντίθετο στόχο: με τους τύμβους και τις ειδωλολατρικές τους κατασκευές, σημάδεψαν σταθερά αυτούς τους τόπους, καθιστώντας αδύνατο για τους πιστούς, ακόμη και για τους ίδιους τους ειδωλολάτρες, να τους ξεχάσουν. Έτσι ο Κύριος καταστρέφει τα «συμβούλια των ασεβών» και στρέφει τους πιο κακούς της ανθρωπότητας προς όφελος της Εκκλησίας Του!
Διατηρημένος με ευλάβεια στη μνήμη των πιστών και σημαδεμένος σταθερά από τους ειδωλολάτρες, αν και βεβηλωμένος από αυτούς, ο ιερός τόπος του θανάτου του Κυρίου παρέμεινε ανέγγιχτος μέχρι την εποχή του Αυτοκράτορα Μεγάλου Κωνσταντίνου. Αυτός ο φιλόχριστος αυτοκράτορας, ενώ εξωτερικά ήταν ειδωλολάτρης αλλά στην πραγματικότητα ήταν Χριστιανός ηγεμόνας, είχε λόγους να λατρεύει ιδιαίτερα τον Σταυρό του Χριστού. Αυτό το λάβαρο της νίκης του Χριστού, με θεϊκή διευθέτηση, χρησίμευσε ως σημάδι της νίκης του Μεγάλου Κωνσταντίνου επί των εχθρών του τρεις φορές. Το 312, ο Κωνσταντίνος κήρυξε πόλεμο εναντίον του σκληρού Μαξέντιου, ο οποίος είχε ανέβει στο θρόνο της Ρώμης, είχε διώξει και σκοτώσει Χριστιανούς και είχε ζήσει μια ασεβή ζωή. Σύμφωνα με έναν σύγχρονο ιστορικό (Ευσέβιο), ο Μαξέντιος, προετοιμαζόμενος για τον αγώνα εναντίον του Κωνσταντίνου, κατέφυγε σε διάφορες μαγικές και δεισιδαιμονικές τελετουργίες. Ο Κωνσταντίνος, ωστόσο, μη βασιζόμενος αποκλειστικά στη δύναμη του στρατού του, ένιωσε την ανάγκη για υπερφυσική βοήθεια εναντίον του εχθρού και γι' αυτό συλλογίστηκε σε ποιον Θεό έπρεπε να προσευχηθεί για τέτοια βοήθεια. Σε αυτή τη δύσκολη στιγμή, ο Κωνσταντίνος θυμήθηκε ότι ο πατέρας του Κωνστάντιος, ο οποίος είχε παράσχει προστασία στους Χριστιανούς, είχε απολαύσει ευημερία, ενώ όσοι καταδίωκαν τους Χριστιανούς είχαν ένα τραγικό τέλος. Γι' αυτό, αποφάσισε να στραφεί προσευχόμενος στον Θεό του Κωνστάντιου, το ένα, υπέρτατο Ον. Έτσι, όταν αφιερώθηκε στην ένθερμη προσευχή, γύρω στο μεσημέρι είδε έναν λαμπερό σταυρό στον ουρανό, που έλαμπε πιο φωτεινά από τον ήλιο, με την επιγραφή: «Δι' αυτού θα νικήσεις». Αυτό το θαυματουργό σημάδι είδαν και οι στρατιώτες, μεταξύ των οποίων ήταν ο στρατηγός Αρτέμιος, ο οποίος αργότερα μαρτύρησε (υπό τον Ιουλιανό τον Αποστάτη) για τον Χριστό. Συγκλονισμένος από το εξαιρετικό ουράνιο όραμα, ο Κωνσταντίνος έπεσε σε βαθύ ύπνο. Σε ένα όνειρο, ο ίδιος ο Σωτήρας εμφανίστηκε σε αυτόν, δείχνοντάς του ξανά το ίδιο σημάδι του σταυρού, διατάζοντάς τον να χρησιμοποιήσει την εικόνα του σταυρού ως σημαία στα στρατεύματά του και υποσχόμενος τη νίκη όχι μόνο επί του Μαξεντίου αλλά και επί όλων των εχθρών του. Μόλις ξύπνησε, ο Κωνσταντίνος διέταξε να κατασκευαστεί ο Σταυρός του Κυρίου από πολύτιμους λίθους, κατά την ομοίωση του σημείου που είχε δει, και η εικόνα του σταυρού να χαραχθεί στα λάβαρα, τα όπλα, τις περικεφαλαίες και τις ασπίδες των στρατιωτών του. Από τότε και στο εξής, τα στρατεύματα του Κωνσταντίνου διεξήγαγαν εκστρατείες φέροντας ως λάβαρο τον σταυρό, σε συνδυασμό με τα πρώτα γράμματα του ονόματος του Σωτήρα. Στη Μάχη της Γέφυρας του Μελβία (πάνω από τον Τίβερη), ο Κωνσταντίνος κέρδισε μια λαμπρή νίκη επί του Μαξεντίου (28 Οκτωβρίου 312). Ο ίδιος ο Μαξέντιος πνίγηκε στον ποταμό μαζί με πολλούς από τους στρατιώτες του, και ο Κωνσταντίνος εισήλθε νικητής στη Ρώμη. Μετά από αυτό, έστησε ένα άγαλμα του εαυτού του στη Ρώμη, κρατώντας έναν σταυρό στο δεξί του χέρι. Μια επιγραφή στο άγαλμα απέδωσε τη νίκη του επί του Μαξεντίου στο «σωτήριο σημείο» του σταυρού. Επίσης, κατά τη διάρκεια του πολέμου με τους Βυζαντινούς και τους Σκύθες, ο Κωνσταντίνος είδε δύο φορές ακόμη το θαυματουργό σημείο του σταυρού στον ουρανό, το οποίο προμήνυε τη νίκη του επί των εχθρών του.
Είναι εύκολο να κατανοήσει κανείς την ευλάβεια προς τον Σταυρό του Κυρίου που γέμισε την καρδιά του φιλόχριστου Αυτοκράτορα Κωνσταντίνου μετά από αυτά τα γεγονότα. Έτσι, αυτός ο αυτοκράτορας, «όχι χωρίς άνωθεν έμπνευση, αλλά ωθούμενος από το Πνεύμα του Ίδιου του Σωτήρα», αποφάσισε όχι μόνο να βρει το πολύτιμο ξύλο του Σταυρού του Κυρίου και να το προσκυνήσει, αλλά και να «καταστήσει τον ιερότερο τόπο της σωτήριας ανάστασης στην Ιερουσαλήμ αντικείμενο παγκόσμιας ευλάβειας» χτίζοντας μια εκκλησία πάνω του . 7 Η εκπλήρωση της ευσεβούς πρόθεσης του αυτοκράτορα ήταν η μητέρα του, η μακαρία αυτοκράτειρα Ελένη, η οποία, με την επιμονή του αυτοκράτορα, είχε ασπαστεί τον Χριστιανισμό και διακρινόταν για την ευσέβεια και τον ένθερμο ζήλο της για τη χριστιανική πίστη. Το 326, η Ελένη ξεκίνησε για τους Αγίους Τόπους με στόχο να βρει και να επισκεφτεί τους τόπους που είχαν αγιαστεί από τα πιο σημαντικά γεγονότα στη ζωή του Σωτήρα. Φτάνοντας στην Ιερουσαλήμ, γεμάτη με ευσεβή επιθυμία να βρει το σπήλαιο του Τάφου του Κυρίου και το πολύτιμο ξύλο του Σταυρού, άρχισε με ζήλο να τα αναζητά. Πατριάρχης Ιεροσολύμων εκείνη την εποχή ήταν ο Μακάριος, ο οποίος υποδέχτηκε την αυτοκράτειρα με τις δέουσες τιμές και τη βοήθησε στο ιερό της έργο.
Σύμφωνα με την παράδοση , ένας Εβραίος ονόματι Ιούδας βοήθησε στην ανακάλυψη του Τιμίου Σταυρού του Κυρίου. Η βασίλισσα Ελένη προσέγγισε τους Εβραίους που ζούσαν στην Ιερουσαλήμ με αίτημα να της δείξουν την τοποθεσία του κρυμμένου Σταυρού του Κυρίου. Εκείνοι αρνήθηκαν, επικαλούμενοι άγνοια, και μόνο αφού η βασίλισσα τους απείλησε με βασανιστήρια και θάνατο, υπέδειξαν έναν πρεσβύτερο, τον Ιούδα, ως κάποιον που θα μπορούσε να δείξει στη βασίλισσα την τοποθεσία. Ωστόσο, ο Ιούδας αντιστάθηκε επίσης για πολύ στο αίτημα της βασίλισσας και μόνο μετά από βασανιστήρια την οδήγησε στην τοποθεσία ενός μεγάλου σωρού από χώμα, ερείπια και πέτρες, όπου ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Αδριανός είχε κάποτε χτίσει έναν ναό προς τιμήν της παγανιστικής θεάς Αφροδίτης. Όταν ο ναός των ειδώλων καταστράφηκε, τα ερείπια διασκορπίστηκαν και η γη ανασκάφηκε, ανακαλύφθηκε ο χώρος του Παναγίου Τάφου και της Ανάστασης, καθώς και ο Τόπος των Κρανίων - ο τόπος της σταύρωσης του Χριστού. Μια θαυματουργή ευωδία αποκάλυψε αυτές τις τοποθεσίες σε όσους έσκαβαν τη γη και σε όσους ήταν παρόντες. Κοντά στο Χώρο Εκτέλεσης, βρήκαν τρεις σταυρούς, καρφιά και τη μικρή σανίδα με μια επιγραφή σε τρεις γλώσσες που ήταν καρφωμένη πάνω από το κεφάλι του σταυρωμένου Σωτήρα.
Ωστόσο, τώρα βρισκόταν χωρισμένος από τους σταυρούς, και ως εκ τούτου δεν υπήρχε τρόπος να μάθει κανείς σε ποιον από τους τρεις σταυρούς είχε σταυρωθεί ο Σωτήρας. Μεγάλη ήταν η χαρά της αυτοκράτειρας Ελένης και του Πατριάρχη όταν είδαν τους πιο ιερούς τόπους και αντικείμενα για τους Χριστιανούς. Αλλά για να ολοκληρωθεί αυτή η χαρά, έπρεπε να μάθουν σε ποιον από τους τρεις σταυρούς να προσφέρουν ευλαβική προσκύνηση, ως Σταυρό του Σωτήρα μας. Τότε ο Πατριάρχης Μακάριος πρότεινε μια δοκιμή: μια γυναίκα που βρισκόταν κοντά στον θάνατο μεταφέρθηκε στο μέρος όπου είχαν βρεθεί οι σταυροί. Οι παρόντες, με επικεφαλής τον Μακάριο, προσευχήθηκαν να αποκαλυφθεί ο Σταυρός του Χριστού μέσω της θεραπείας αυτής της γυναίκας. Μετά από αυτό, δύο σταυροί τοποθετήθηκαν αρχικά στην άρρωστη γυναίκα, χωρίς επιτυχία, αλλά με το άγγιγμα του τρίτου, συνέβη η θεραπεία της άρρωστης γυναίκας .
Μέσα στην πληρότητα της ευλαβικής χαράς και της πνευματικής τρυφερότητας, η αυτοκράτειρα και όλοι όσοι ήταν μαζί της προσκύνησαν και ασπάστηκαν τον Σταυρό. Επειδή, λόγω του πλήθους του λαού, δεν μπορούσαν όλοι να προσκυνήσουν το πολύτιμο ξύλο του Σταυρού του Κυρίου ή έστω να το δουν, ο Πατριάρχης Μακάριος, στέκοντας σε ψηλό μέρος, ύψωσε και ύψωσε τον Τίμιο Σταυρό, επιδεικνύοντάς τον στον λαό. Ο λαός προσκύνησε τον Σταυρό, φωνάζοντας: «Κύριε, ελέησον!». Αυτή είναι η προέλευση και το όνομα της Εορτής της Υψώσεως του Τιμίου και Ζωοποιού Σταυρού του Κυρίου. Αυτό το γεγονός της ανακάλυψης του Τιμίου Σταυρού του Κυρίου και τα θαύματα που το συνόδευσαν έκαναν μεγάλη εντύπωση όχι μόνο στους Χριστιανούς αλλά και στους Εβραίους. Ο Ιούδας, που τόσο απρόθυμα είχε αποκαλύψει την τοποθεσία των αγίων τόπων, μαζί με πολλούς Εβραίους, πίστεψε στον Χριστό και βαπτίστηκε, λαμβάνοντας το άγιο όνομα Κυριακός. Στη συνέχεια έγινε Πατριάρχης Ιεροσολύμων και υπέστη μαρτυρικό θάνατο υπό τον Αυτοκράτορα Ιουλιανό τον Αποστάτη. Ο ίδιος ο Κωνσταντίνος έγραψε αργότερα σε επιστολή του προς τον Πατριάρχη Ιεροσολύμων Μακάριο σχετικά με την ανακάλυψη του Τιμίου Σταυρού του Κυρίου: «Δεν υπάρχουν λόγια για να περιγράψουν επαρκώς αυτό το θαύμα. Το σημάδι του αγιότερου πάθους, που ήταν κρυμμένο για τόσο καιρό κάτω από τη γη και παρέμενε άγνωστο για αιώνες, τελικά έλαμψε». 10 Η Αγία Βασίλισσα Ελένη, με την ισχυρή βοήθεια του γιου της, Αυτοκράτορα Κωνσταντίνου, άρχισε να χτίζει εκκλησίες στην Ιερουσαλήμ και σε όλη την Παλαιστίνη σε τόπους που αγιάστηκαν από γεγονότα της ζωής του Σωτήρα. Και πρώτα απ 'όλα, με τη θέληση της βασίλισσας και του βασιλιά, τέθηκαν τα θεμέλια και ξεκίνησε η κατασκευή στον τόπο του Παναγίου Τάφου και της ανακάλυψης του Τιμίου Σταυρού. Του Σταυρού της Εκκλησίας της Αναστάσεως του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, η καθαγίαση του οποίου έλαβε χώρα στις 13 Σεπτεμβρίου 335. 11 Στη συνέχεια, η ευσεβής βασίλισσα διέταξε την κατασκευή ενός ναού στη Γεθσημανή στον τόπο όπου βρισκόταν ο τάφος της Υπεραγίας Θεοτόκου, στο όνομα της Κοιμήσεώς Της, και, επιπλέον, δεκαοκτώ εκκλησιών σε διάφορα μέρη των Αγίων Τόπων.
Όσον αφορά την τύχη του πολύτιμου ξύλου του Σταυρού του Κυρίου που ανακάλυψε η Αγία Ελένη, δυστυχώς, δεν μπορεί να προσδιοριστεί με ακρίβεια και με απόλυτη βεβαιότητα. Αυτό το ξύλο του Σταυρού του Κυρίου ήταν ένα τόσο ιερό κειμήλιο για τους Χριστιανούς που, ακόμη και μετά την ανακάλυψή του, οι Χριστιανοί, που γέμισαν την Ιερουσαλήμ σε μεγάλους αριθμούς, ήταν πρόθυμοι όχι μόνο να το προσκυνήσουν αλλά, αν ήταν δυνατόν, να λάβουν ένα κομμάτι του. Πράγματι, ο Άγιος Κύριλλος Ιεροσολύμων (4ος αιώνας) μαρτυρεί ότι ακόμη και στην εποχή του, μικρά κομμάτια του Ζωοδόχου Σταυρού ήταν ήδη διανεμημένα σε όλο τον κόσμο . 12 Και ο Άγιος Ιωάννης Χρυσόστομος (4ος αιώνας) μαρτυρεί ότι «πολλοί, άνδρες και γυναίκες, αφού έλαβαν ένα μικρό κομμάτι αυτού του ξύλου και το επικάλυψαν με χρυσό, το κρεμούν γύρω από τον λαιμό τους » . 13
Αλλά δεν μεταφέρθηκε ολόκληρο το ξύλο του Σταυρού από την Ιερουσαλήμ με αυτόν τον τρόπο. Η βασίλισσα Ελένη έστειλε μέρος του ανακτημένου ξύλου και των καρφιών του στον γιο της Κωνσταντίνο, και το υπόλοιπο τοποθετήθηκε σε μια ασημένια κιβωτό και παραδόθηκε στον Προκαθήμενο της Εκκλησίας των Ιεροσολύμων με εντολή να το διατηρήσει για τις μελλοντικές γενιές .
Και ο Άγιος Κύριλλος Ιεροσολύμων επιβεβαιώνει ότι το τιμημένο ξύλο του Σταυρού του Κυρίου στην εποχή του φυλασσόταν και επιδεικνύονταν στον λαό στην Ιερουσαλήμ. Και στην περιγραφή της Θείας Λειτουργίας της Μεγάλης Παρασκευής στην Ιερουσαλήμ, που έγινε από έναν ευγενή προσκυνητή του 4ου αιώνα (Σύλβια ή Αιθερία), βρίσκουμε μια ενδιαφέρουσα περιγραφή της τελετής προσκύνησης του ξύλου του Σταυρού του Κυρίου, που υποδεικνύει τα μέτρα που ελήφθησαν κατά της λεηλασίας του τιμίου ξύλου από ευσεβείς προσκυνητές. «Στον Γολγοθά», λέει αυτή η περιγραφή, «πίσω από τον Σταυρό, δηλαδή, πίσω από την εκκλησία προς τιμήν του Τιμίου Σταυρού, ακόμη και πριν από την έκτη ώρα το πρωί, παραδίδεται μια καθεδρική θέση στον επίσκοπο. Ο επίσκοπος κάθεται σε αυτήν την καθεδρική θέση, τοποθετείται μπροστά του ένα τραπέζι σκεπασμένο με μαντήλι, οι διάκονοι στέκονται γύρω από το τραπέζι και εισάγεται μια ασημένια επιχρυσωμένη λειψανοθήκη, στην οποία βρίσκεται το ιερό ξύλο του Σταυρού. Ανοίγεται και βγαίνει. «Τόσο το ξύλο του Σταυρού όσο και η πλάκα (τίτλος) τοποθετούνται στο τραπέζι». Έτσι, όταν τοποθετείται στο τραπέζι, ο επίσκοπος, καθισμένος, κρατάει τις άκρες του ιερού ξύλου με τα χέρια του. Οι διάκονοι, που στέκονται τριγύρω, το φυλάνε. Φυλάσσεται με αυτόν τον τρόπο επειδή υπάρχει ένα έθιμο σύμφωνα με το οποίο όλος ο λαός, πλησιάζοντας ένας προς έναν, τόσο οι πιστοί όσο και οι κατηχούμενοι, σκύβουν στο τραπέζι, φιλούν το ιερό ξύλο και περνούν. Και επειδή, λένε, δεν ξέρω πότε, κάποιος δάγκωσε και έκλεψε ένα κομμάτι από το ιερό ξύλο, γι' αυτό τώρα οι διάκονοι, που στέκονται τριγύρω, το φυλάνε ώστε κανείς που πλησιάζει να μην τολμήσει να κάνει το ίδιο. Και έτσι όλος ο λαός πλησιάζει ένας προς έναν, όλοι υποκλίνονται και αγγίζουν πρώτα με το μέτωπό τους, έπειτα με τα μάτια τους τον Σταυρό και την πλάκα, και, αφού φιλήσουν τον Σταυρό, περνούν. Κανείς δεν απλώνει το χέρι του για να το αγγίξει. » 15 16Τον 7ο αιώνα, κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Βυζαντινού Αυτοκράτορα Φώκα (602–610), αυτό το μεγάλο χριστιανικό λείψανο έπεσε προσωρινά στα χέρια των Περσών. Ο Χοσρόης, ο Πέρσης βασιλιάς, κήρυξε πόλεμο εναντίον του Φωκά, κατέκτησε την Αίγυπτο, την Αφρική και την Παλαιστίνη, κατέλαβε την Ιερουσαλήμ, λεηλάτησε τους θησαυρούς της και, ανάμεσα σε αυτούς τους θησαυρούς, πήρε το ξύλο του Ζωοδόχου Σταυρού του Κυρίου από την Ιερουσαλήμ και το μετέφερε στην Περσία. Αλλά ο Κύριος δεν επέτρεψε στους άπιστους να κατέχουν αυτό το χριστιανικό λείψανο για πολύ. Ο διάδοχος του Φωκά, αυτοκράτορας Ηράκλειος, δεν μπόρεσε να νικήσει τον Χοσρόη για κάποιο χρονικό διάστημα και στη συνέχεια στράφηκε στον Θεό προσευχόμενος για βοήθεια. Διέταξε όλους τους πιστούς στο βασίλειό του να τελούν προσευχές, λειτουργίες και νηστείες, ώστε ο Κύριος να τους ελευθερώσει από τον εχθρό. Ο Κύριος χάρισε στον Ηράκλειο τη νίκη επί του Χοσρόη, ο οποίος σκοτώθηκε ο ίδιος από τον γιο του. Ο Ηράκλειος πήρε στη συνέχεια από τους Πέρσες ένα πολύτιμο χριστιανικό λείψανο - το πολύτιμο ξύλο του Σταυρού του Κυρίου - και αποφάσισε να το μεταφέρει επίσημα πίσω στην Ιερουσαλήμ. Το 628, ο αυτοκράτορας Ηράκλειος, έχοντας φτάσει στην Ιερουσαλήμ, τοποθέτησε το ιερό ξύλο στους ώμους του και το μετέφερε, ντυμένος με τα βασιλικά του άμφια. Αλλά ξαφνικά, στην πύλη από την οποία ανέβηκαν στον Τόπο της Εκτέλεσης, σταμάτησε απότομα και δεν μπόρεσε να κάνει άλλο βήμα. Τότε, ο Ζαχαρίας, Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, που είχε βγει με τους κατοίκους της Ιερουσαλήμ για να συναντήσει τον αυτοκράτορα, έλαβε μια αποκάλυψη από έναν λαμπερό άγγελο ότι ήταν αδύνατο το ξύλο που μετέφερε ο Χριστός σε κατάσταση ταπείνωσης να μεταφερθεί με βασιλικά άμφια. Ο αυτοκράτορας φόρεσε στη συνέχεια απλά και ταπεινά ρούχα και, ξυπόλητος, μετέφερε το ιερό ξύλο στην εκκλησία, όπου βρισκόταν πριν από την κατάληψή του από τον Χοσρόη. Εδώ, το πολύτιμο ξύλο του Σταυρού του Κυρίου παρέμεινε έκτοτε. Τουλάχιστον στις αρχές του 9ου αιώνα, ο κλήρος της Εκκλησίας της Αναστάσεως περιλάμβανε δύο ιερείς-φρουρούς, των οποίων τα καθήκοντα περιελάμβαναν την προστασία του Τιμίου Σταυρού και του σουδαρίου. Υπό τους Σταυροφόρους, το Τίμιο Ξύλο βρισκόταν αναμφίβολα και στην Ιερουσαλήμ και χρησίμευε επανειλημμένα ως ενθάρρυνση και προστασία για τα στρατεύματά τους σε μάχες με τους απίστους . 17 Ωστόσο, η μετέπειτα τύχη του πολύτιμου ξύλου του Σταυρού του Κυρίου δεν είναι ακριβώς γνωστή. Είναι πολύ πιθανό ότι με την πάροδο του χρόνου, σταδιακά μειούμενο σε μέγεθος, λόγω της ευσεβούς επιθυμίας διαφόρων μοναστηριών και μοναστηριών να κατέχουν ένα κομμάτι του Τιμίου Ξύλου, αυτό θρυμματίστηκε πλήρως σε μεμονωμένα κομμάτια, τα οποία βρίσκονται σήμερα σε πολλές εκκλησίες και μοναστήρια. Συγκεκριμένα, στη Ρώμη, στη Βασιλική του Τιμίου Σταυρού, σώζεται μια ξύλινη πλάκα, η οποία φέρεται να είναι η πλάκα, titulus, που καρφώθηκε πάνω από την κεφαλή του Σωτήρα και αργότερα βρέθηκε από την Αγία Ελένη ξεχωριστά από τον Σταυρό.
Και τώρα, στην εορτή της Υψώσεως του Τιμίου και Ζωοποιού Σταυρού του Κυρίου, εμείς οι Χριστιανοί μπορούμε μόνο νοερά να προσφέρουμε ευλαβική προσκύνηση στο πολύτιμο ξύλο του Σταυρού πάνω στον οποίο σταυρώθηκε ο Σωτήρας μας. Αλλά αυτός ο Σταυρός είναι ανεξίτηλα χαραγμένος στις ευγνώμονες καρδιές μας, και η απτή εικόνα του βρίσκεται μπροστά μας στην εκκλησία και πάνω μας - στα στήθη μας, στα σπίτια μας.
«Ελάτε, πιστοί, ας προσκυνήσουμε το ζωοποιό δέντρο, πάνω στο οποίο ο Χριστός, ο Βασιλιάς της δόξας, με το θέλημά Του άπλωσε τα χέρια Του και μας ανέστησε στην πρώτη μακαριότητα!» (Στιχηρά, αυτοαποκαλούμενη).
Αυτό το όπλο είναι άξιο τέτοιας λατρείας, ξεχωριστού εορτασμού προς τιμήν του, όχι μόνο για τη σημασία που είχε στην ίδια την πράξη της λύτρωσης, όχι μόνο για τη σημασία που απέκτησε με την πάροδο του χρόνου στη ζωή των Χριστιανών, αλλά και για αυτό που ήταν για τον ίδιο τον Χριστό. «Ο Σταυρός ονομάζεται δόξα του Χριστού και ύψος του Χριστού», λέει ο Άγιος Ανδρέας Κρήτης (στην ομιλία του για την Ύψωση του Σταυρού), επικαλούμενος τα εδάφια Ιωάννης 13:31, 17:5 και 12:28 για να υποστηρίξει το πρώτο σημείο, και τα εδάφια Ιωάννης 12:32 για να υποστηρίξει το δεύτερο: «Εάν υψωθώ από τη γη...» «Εάν ο Σταυρός του Χριστού αποτελεί τη δόξα του Χριστού, τότε ακόμη και αυτή την ημέρα ο Σταυρός υψώνεται για να δοξαστεί ο Χριστός. Δεν είναι ο Χριστός που υψώνεται για να δοξαστεί ο Σταυρός, αλλά ο Σταυρός που υψώνεται για να δοξαστεί ο Χριστός».
Όντας του Χριστού, η δόξα και η εξύψωσή Του, αυτός ο Σταυρός είναι πολύ κοντά μας ακόμη και στην αρχική του έννοια. Είναι, στην πραγματικότητα, ο Σταυρός μας. Ο Χριστός «βάσταξε στους ώμους του τον ίδιο σταυρό στον οποίο σταυρώθηκε, ως κάποιος που δέχτηκε τις τιμωρίες που επιβλήθηκαν σε εκείνους που είχαν αμαρτήσει»· «βάσταξε τον σταυρό που μας ανήκει» (Άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας στο Κατά Ιωάννην 12).
Εξ ου και οι αμέτρητες ευλογίες που μας χύνει ο Σταυρός. «Αυτός ο καλός τιμονιέρης, αφού γέμισε ολόκληρη τη ζωή μας με αφθονία και την ειρήνευσε, μας χάρισε και την αιώνια ζωή στο μέλλον» (Άγιος Εφραίμ ο Σύρος, Ομιλία επί του Τιμίου Σταυρού). «Δια του Σταυρού ελευθερωθήκαμε από την έχθρα και δια του Σταυρού επικυρωθήκαμε στη φιλία με τον Θεό. Ο Σταυρός ένωσε τους ανθρώπους με τις τάξεις των αγγέλων, καθιστώντας τη φύση τους ξένη προς κάθε φθαρτή πράξη και δίνοντάς τους την ικανότητα να ζουν μια άφθαρτη ζωή» (Ομιλία επί της Υψώσεως του Σταυρού από τον Βασίλειο Σελευκείας, που αποδίδεται επίσης στον Άγιο Ιωάννη Χρυσόστομο). «Καθάρισε τη γη και ανύψωσε τη φύση μας στον βασιλικό θρόνο» (Άγιος Ιωάννης Χρυσόστομος, Ομιλία επί της Προσκυνήσεως του Σταυρού). «Αυτός ο Σταυρός μετέτρεψε το σύμπαν στην αληθινή οδό, έδιωξε την πλάνη, αποκατέστησε την αλήθεια και έκανε τη γη ουρανό» (κήρυγμα επί του Σταυρού που αποδίδεται στον Άγιο Ιωάννη Χρυσόστομο). «Έβαλε τέλος στις άνομες πράξεις του κόσμου, κατέστειλε τις ασεβείς διδασκαλίες του, και ο κόσμος δεν ευχαριστεί πλέον τους νόμους του διαβόλου και δεν είναι δεσμευμένος από τα δεσμά του θανάτου· (ο Σταυρός) καθιέρωσε την εντολή της αγνότητας και εξάλειψε την επιθυμία· αγίασε τον κανόνα της εγκράτειας και ανέτρεψε την κυριαρχία της επιθυμίας. Πράγματι, τι καλό έχουμε λάβει εκτός από τον Σταυρό; Ποια ευλογία μας έχει δοθεί εκτός από τον Σταυρό; Μέσω του Σταυρού μάθαμε την ευσέβεια και γνωρίσαμε τη δύναμη της Θείας φύσης· μέσω του Σταυρού κατανοήσαμε την αλήθεια του Θεού και κατανοήσαμε την αρετή της αγνότητας· μέσω του Σταυρού γνωρίσαμε ο ένας τον άλλον· μέσω του Σταυρού γνωρίσαμε τη δύναμη της αγάπης και δεν αρνούμαστε να πεθάνουμε ο ένας για τον άλλον· χάρη στον Σταυρό, περιφρονήσαμε όλες τις ευλογίες αυτού του κόσμου και τις θεωρήσαμε μηδαμινές, περιμένοντας μελλοντικές ευλογίες και αποδεχόμενοι το αόρατο ως ορατό. Ο Σταυρός κηρύττεται—και η αλήθεια διαδίδεται σε όλο το σύμπαν, και η βασιλεία των ουρανών εξασφαλίζεται (κήρυγμα για την Ύψωση του Σταυρού από τον Βασίλειο Σελευκείας ή Ιωάννης Χρυσόστομος).
Πέρα από την απόκτηση αυτών των υπέρτατων πνευματικών ευλογιών για την ανθρωπότητα, ο Σταυρός έχει από την αρχαιότητα επιδείξει τη σωτήρια δύναμή του στις καθαρά εγκόσμιες ανάγκες των Χριστιανών. «Αυτό το σημάδι, ακόμη και στην εποχή των προγόνων μας», μαρτυρεί ο Άγιος Χρυσόστομος ή ένας σύγχρονος συγγραφέας, «άνοιγε κλειδωμένες πόρτες, έσβηνε θανατηφόρα δηλητήρια, θεράπευε τα δαγκώματα δηλητηριωδών θηρίων. Αν άνοιγε τις πύλες της κόλασης και άνοιγε το θόλο του ουρανού, αποκαθιστούσε την είσοδο στον παράδεισο και συνέτριβε τη δύναμη του διαβόλου, τότε ποιο είναι το θαύμα που νικά τα θανατηφόρα δηλητήρια;» (ένα κήρυγμα για την προσκύνηση του Σταυρού, που αποδίδεται στον Άγιο Χρυσόστομο).
Παράλληλα με αυτή, ας πούμε, τη μυστηριώδη, μυστικιστική σημασία για τον Χριστιανό, ο σταυρός απέκτησε και μια καθαρά ηθική σημασία. Έγινε ενθάρρυνση και στήριγμα για αυτόν στις δυσκολίες της προσωπικής του σταυρικής μεταφοράς. «Κοίτα», φαίνεται να λέει ο Χριστός, «τι πέτυχε ο Σταυρός Μου· κάνε κι εσύ ένα παρόμοιο όπλο και πετύχε ό,τι επιθυμείς. Ας είναι (ο ακόλουθος του Χριστού) τόσο έτοιμος να υπομείνει σφαγή και να σταυρωθεί στον σταυρό», λέει ο Κύριος, «όπως κάποιος που κουβαλάει τον σταυρό στους ώμους του· ας θεωρεί τον εαυτό του σε τόσο κοντινή απόσταση από τον θάνατο. Όλοι εκπλήσσονται μπροστά σε έναν τέτοιο άνθρωπο, γιατί δεν φοβόμαστε εκείνους που είναι οπλισμένοι με αμέτρητα ανθρώπινα όπλα και δυνατό θάρρος, όπως φοβόμαστε έναν άνθρωπο προικισμένο με τέτοια δύναμη» (κήρυγμα για την προσκύνηση του Σταυρού, που αποδίδεται στον Χρυσόστομο).
«Το να κοιτάς τον σταυρό εμπνέει θάρρος και διώχνει τον φόβο» (Άγιος Ανδρέας Κρήτης, κήρυγμα για την Ύψωση του Σταυρού).
Τελικά, ο σταυρός απέκτησε εσχατολογική σημασία για τον Χριστιανό. «Τότε», λέγεται, «το σημείο του σταυρού θα εμφανιστεί στον ουρανό. Πότε είναι το «τότε»; Όταν οι ουράνιες δυνάμεις αναταχθούν. Τότε, όσοι είναι στολισμένοι με το σημείο της Εκκλησίας, όσοι έχουν αποκτήσει αυτό το πολύτιμο μαργαριτάρι, όσοι έχουν διατηρήσει καλά αυτή την εικόνα και ομοίωση, θα αρπαχθούν στα σύννεφα» (Παντολεύς, Βυζαντινός ιερέας, διαβάζει για την Ύψωση του Σταυρού).
Δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι ο σταυρός έγινε το σημάδι του Χριστιανού. «Ο σταυρός δόθηκε σε εμάς ως σημάδι στο μέτωπο, όπως ακριβώς δόθηκε η περιτομή στον Ισραήλ· διότι δι' αυτού διακρινόμαστε και αναγνωρίζουμε εμείς, οι πιστοί, από τους άπιστους» (Άγιος Ιωάννης Δαμασκηνός, κήρυγμα την Ημέρα του Σταυρού).
Σταδιακά, ο Χριστιανισμός άρχισε να εκτιμά πλήρως τη σημασία αυτού του σημείου, αυτού του τροπαίου της νίκης του Χριστού. Και τότε η Πρόνοια ήρθε σε βοήθεια της Εκκλησίας με την άμεση ενέργειά της - την ύψωση του Σταυρού από τα βάθη της γης και την εμφάνισή του στον ουρανό. «Ο Κύριος δεν ήθελε να τον αφήσει να παραμείνει στη γη, αλλά τον έσυρε και τον ανέβασε στον ουρανό· μαζί του θα έρθει στη Δευτέρα Παρουσία Του». (Άγιος Ιωάννης Χρυσόστομος, Ομιλία επί του Σταυρού και Σταύρωση.) Βρέθηκε υπό αυτοκράτορες που πίστευαν στον Χριστό, βρέθηκε με θεϊκή και μη τεχνητή δύναμη, αποκλειστικά με τη δύναμη και την ακλόνητη πίστη. «Όταν ο Θεός εμπιστεύτηκε τα βασιλικά σκήπτρα στους Χριστιανούς, εκείνη ακριβώς τη στιγμή ευαρεστήθηκε να αποκαλύψει τον Σταυρό μέσω μιας ευσεβούς γυναίκας, μιας βασίλισσας, μιας γυναίκας στολισμένης με βασιλική σοφία, ενσταλάζοντας στη γυναίκα, ας πούμε, θεϊκή σοφία, ώστε αυτή, επωφελούμενη εν μέρει από τη δύναμη των λόγων που είναι εγγενείς στη βασιλική τάξη, να χρησιμοποιήσει όλα όσα μπορούσαν να συγκινήσουν τις άκαμπτες καρδιές των Ιουδαίων» (Άγιος Ανδρέας Κρήτης, Ομιλία για την Υψώση του Σταυρού). «Από τους θησαυρούς της γης βγήκε το σημάδι του Διδασκάλου, ένα σημάδι με το οποίο τα σπήλαια της κόλασης, κλονισμένα, απελευθέρωσαν τις ψυχές που περιέχονταν μέσα. Το πνευματικό μαργαριτάρι των πιστών, επικυρωμένο στο στέμμα του Χριστού, βγήκε για να φωτίσει ολόκληρο το σύμπαν. Φάνηκε να είναι υψωμένος και υψώνεται για να εμφανιστεί (για να τον δουν). Το υψώνουν επανειλημμένα και το δείχνουν στον λαό, σχεδόν αναφωνώντας: «Ιδού, ο κρυμμένος θησαυρός της σωτηρίας έχει βρεθεί» (Άγιος Ανδρέας Κρήτης, κήρυγμα για την Υψώση του Σταυρού).
Η εορτή που καθιερώθηκε στη μνήμη της ανακάλυψης και της εμφάνισης του Σταυρού, φυσικά, αποτελούσε από καιρό πρόδρομο στις ψυχές των Χριστιανών, μια απάντηση σε μια μακροχρόνια πνευματική λαχτάρα. Αλλά, έχοντας αμέσως αποκτήσει ευρεία δημοτικότητα και μεγάλη επισημότητα, αναμφίβολα αύξησε την αγάπη και την ευλάβεια προς τον Σταυρό. Ο Σταυρός αποκτά τώρα ιδιαίτερη σημασία στον αγώνα του Χριστιανού ενάντια στους αόρατους εχθρούς της σωτηρίας του, ειδικά στα χέρια των ασκητών. Η πλήρης σημασία του εκτιμάται πλέον όχι μόνο στο έργο της σωτηρίας μας που επιτέλεσε ο Χριστός, αλλά και στην προετοιμασία της Παλαιάς Διαθήκης για αυτή τη σωτηρία, εξηγώντας μεγάλο μέρος της εδώ, ας πούμε, με την αναδρομική του ισχύ .
Σημειώσεις
Μετάφραση: Σώσε, Κύριε, τον λαό Σου και ευλόγησε όλα όσα Σου ανήκουν. Χάρισε τη νίκη επί των εχθρών και διαφύλαξε με τη δύναμη του Σταυρού Σου εκείνους ανάμεσα στους οποίους κατοικείς.
Μετάφραση: Αφού ανήλθες οικειοθελώς στον Σταυρό, δώσε τα ελέη Σου, Χριστέ ο Θεός μας, στον νέο λαό που ονομάστηκε από Εσένα· χαίρε με τη δύναμή Σου, ο πιστός λαός Σου, που του χαρίζεις νίκες επί των εχθρών του, ώστε να έχει βοήθεια από Εσένα, το όπλο της ειρήνης, το αήττητο σημάδι της νίκης.
Μία από τις απλούστερες εικονογραφικές συνθέσεις της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού απεικονίζει τον Άγιο Μακάριο Ιεροσολύμων να στηρίζει τον Σταυρό. Πιο σύνθετες συνθέσεις μπορεί επίσης να περιλαμβάνουν εικόνες άλλων κληρικών και άλλων ανθρώπων (προσευχόμενων). Μερικές φορές οι εικόνες συνδυάζουν δύο σκηνές: η μία σχετίζεται με την Υψωση και η άλλη με την Εύρεση του Σταυρού. Σε αυτήν την περίπτωση, το κάτω μέρος της εικόνας απεικονίζει τη Βασίλισσα Ελένη να στέκεται στους πρόποδες του Γολγοθά κοντά σε μια σπηλιά που περιέχει τρεις σταυρούς. Μερικές φορές οι Άγιοι Κωνσταντίνος και Ελένη απεικονίζονται κοντά στον Άγιο Μακάριο. Μια εκκλησία, που αντανακλά την αρχιτεκτονική της Βασιλικής της Αναστάσεως, απεικονίζεται συχνά στο φόντο.
